Bir vaxtlar insan sivilizasiyaları çayların sahilində doğulurdu. Nil, Dəclə, Fərat, Hind və Sarı çay təkcə su mənbəyi deyil, həm də həyatın özü idi. Bu gün isə paradoks yaranıb: Yer kürəsinin 71 faizi su ilə örtülü olsa da, bəşəriyyət tarixinin ən böyük su böhranı ilə üz-üzədir. Problem suyun olmaması deyil, içməyə yararlı suyun sürətlə azalması, qeyri-bərabər bölüşdürülməsi və idarə edilməsidir.
XX əsr neft uğrunda rəqabət dövrü idisə, XXI əsr artıq su uğrunda mübarizənin əsri adlandırılır. BMT, Dünya Bankı və dünyanın aparıcı iqlim institutları uzun illərdir eyni xəbərdarlığı edir: su problemi gələcəyin deyil, bu günün reallığıdır.
Dünyanın ən qiymətli sərvəti
Yer üzündəki bütün su ehtiyatlarının təxminən 97 faizi duzlu sudur. Cəmi 2,5-3 faizi şirin sudur və onun da böyük hissəsi buzlaqlarda, dağlarda və yeraltı qatlarda yerləşir. İnsanların birbaşa istifadə edə bildiyi su ehtiyatı isə planetdəki ümumi suyun cəmi kiçik bir hissəsini təşkil edir. Əhali artır, şəhərlər böyüyür, sənaye genişlənir, kənd təsərrüfatı daha çox su tələb edir. Lakin su ehtiyatları eyni sürətlə artmır. Əksinə, iqlim dəyişikliyi onları daha da azaldır. Bu gün artıq milyonlarla insan üçün su krizisi statistik göstərici deyil, gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir.
İqlim dəyişikliyi suyun xəritəsini dəyişir
Son onilliklərdə Yer kürəsinin orta temperaturunun yüksəlməsi yağış rejimini tamamilə dəyişdirib. Bir bölgədə uzunmüddətli quraqlıq hökm sürür, digər bölgələr isə dağıdıcı daşqınlarla üzləşir.
Alplarda, Himalaylarda, And dağlarında buzlaqlar sürətlə əriməyə davam edir. İlk baxışda bu, çayların suyunun artması kimi görünə bilər. Lakin uzunmüddətli perspektivdə həmin buzlaqların yox olması yüz milyonlarla insanın əsas su mənbəyinin itməsi deməkdir.
Afrikanın Sahel bölgəsində səhralaşma genişlənir. Aralıq dənizi hövzəsində su qıtlığı rekord həddə çatır. ABŞ-nin qərb ştatlarında və Avstraliyada uzunmüddətli quraqlıqlar kənd təsərrüfatını dəyişməyə məcbur edir.
İqlim dəyişikliyi artıq yalnız temperatur problemi deyil. O, su böhranının əsas sürətləndiricisinə çevrilib.
Böyük şəhərlərin görünməyən təhlükəsi
Dünyanın ən böyük şəhərləri belə su təhlükəsizliyinə zəmanət verə bilmir.
Bir neçə il əvvəl Cənubi Afrikanın Keyptaun şəhəri tarixə “Day Zero” (“Sıfır günü”) – yəni krandan suyun kəsiləcəyi gün anlayışını gətirdi. Şəhər son anda sərt qənaət tədbirləri hesabına fəlakətin qarşısını ala bildi.
Meksika, Los-Anceles, Dehli, Karaçi, Pekin kimi meqapolislərdə yeraltı su ehtiyatları rekord sürətlə azalır. Bir çox şəhərlər öz akviferlərini onların təbii bərpa sürətindən dəfələrlə artıq istifadə edir.
Bəzi alimlər bunu “gizli borc” adlandırırlar: insanlıq gələcək nəsillərin suyunu bu gün istehlak edir.
Kənd təsərrüfatı – həm qurban, həm də səbəb
Planetdə istifadə olunan şirin suyun təxminən 70 faizi kənd təsərrüfatının payına düşür.
Ənənəvi suvarma üsulları böyük həcmdə su itkisinə səbəb olur. Bir çox ölkələrdə suyun yarıya qədəri tarlaya çatmadan buxarlanır və ya torpağa sızır.
Digər tərəfdən isə qlobal ərzaq təhlükəsizliyi məhz sudan asılıdır. Əgər su azalırsa, məhsuldarlıq aşağı düşür, ərzaq bahalaşır və sosial gərginlik artır.
Yəni su problemi eyni zamanda iqtisadiyyat, inflyasiya və yoxsulluq problemidir.
Gələcəyin müharibələri neft üçün deyil
Ekspertlər artıq uzun illərdir “su diplomatiyası” anlayışından danışırlar. Dünyada yüzlərlə çay və göl bir neçə dövlət tərəfindən paylaşılır. Nil, İordan, Hind, Mekonq, Dəclə-Fərat, Amudərya kimi hövzələrdə su ehtiyatlarının bölüşdürülməsi geosiyasi məsələyə çevrilib. Su artıq təbii resurs yox, milli təhlükəsizlik məsələsinə çevvilib.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəkdə dövlətlər arasında ən böyük gərginliklərdən biri enerji deyil, məhz su ehtiyatlarının idarə olunması ətrafında formalaşa bilər.
Görünməyən böhran – çirklənmə
Problemi yalnız suyun azalması ilə ölçmək düzgün olmazdı.
Sənaye tullantıları, plastik çirklənməsi, pestisidlər, ağır metallar və kanalizasiya suları hər il milyonlarla kubmetr şirin su ehtiyatını yararsız vəziyyətə salır.
Mikroplastiklər artıq okeanlardan tutmuş insan qanına qədər hər yerdə aşkar edilir.
Bir çox alimlər hesab edir ki, XXI əsrin ikinci yarısında suyun miqdarından daha çox onun keyfiyyəti əsas problem olacaq.
Texnologiya çıxış yolu ola bilərmi?
Dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması texnologiyaları sürətlə inkişaf edir. Xüsusilə Yaxın Şərq ölkələri artıq içməli suyun böyük hissəsini bu üsulla əldə edir. Süni intellekt su şəbəkələrində sızmaları müəyyənləşdirir, peyklər quraqlığı izləyir, ağıllı damcı suvarma sistemləri su sərfiyyatını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Lakin texnologiya təkbaşına problemi həll etmir. Əgər istehlak mədəniyyəti dəyişməsə, suyun idarə olunması yaxşılaşmasa və iqlim dəyişikliyinin qarşısını almaq üçün qlobal əməkdaşlıq güclənməsə, heç bir texnoloji yenilik böhranın qarşısını tam ala bilməyəcək.
Su – insan hüququndan daha artıqdır
BMT təhlükəsiz içməli suya çıxışı fundamental insan hüququ kimi tanıyır. Buna baxmayaraq, dünyanın müxtəlif bölgələrində milyonlarla insan hələ də hər gün kilometrlərlə yol qət edərək su daşıyır. Digər tərəfdə isə inkişaf etmiş şəhərlərdə hər gün minlərlə litr su lazımsız yerə israf edilir. Bu paradoks bəşəriyyətin ən böyük problemlərindən biridir: su çatışmazlığından daha çox, su ədalətsizliyi mövcuddur.
Azərbaycanın su təhlükəsizliyi: gələcəyə hesablanan strategiya
Azərbaycan üçün su təhlükəsizliyi də XXI əsrin əsas çağırışlarından biridir. Quraqlıq meyillərinin artması, iqlim dəyişikliklərinin təsiri və su ehtiyatlarının məhdudluğu ölkəmizdə su resurslarının daha səmərəli idarə olunmasını zəruri edir. Son illərdə Azərbaycanda su itkilərinin azaldılması, içməli su təminatının yaxşılaşdırılması, suvarma sistemlərinin yenilənməsi və alternativ su mənbələrinin yaradılması istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirilir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə isə su hövzələrinin bərpası, çayların ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, yeni su təsərrüfatı infrastrukturunun qurulması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa-quruculuq işləri çərçivəsində su anbarlarının, kanalların və digər hidrotexniki qurğuların yenidən qurulması regionun ekoloji tarazlığının və kənd təsərrüfatı potensialının bərpasına xidmət edir. Bərgüşad, Həkəri və Qarqar çaylarının, həmçinin Suqovuşan su anbarının təmizlənməsi, yenidən istifadəyə verilməsi ölkəmiz üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan eyni zamanda transsərhəd su ehtiyatlarının ədalətli istifadəsi, iqlim dəyişiklikləri ilə mübarizə və su diplomatiyası istiqamətində beynəlxalq təşəbbüslərdə fəal iştirak edir. Çünki su məsələsi artıq yalnız ekoloji problem deyil, həm də ölkələrin dayanıqlı inkişafı, ərzaq təhlükəsizliyi və gələcək nəsillərin rifahı ilə bağlı strateji məsələdir.
Sabahın taleyi bugünkü seçimlərdən asılıdır
Su böhranı gələcəyin ssenarisi deyil. O artıq qapımızdadır. Əgər XX əsr sənayeləşmənin, XXI əsrin ilk onillikləri rəqəmsal inqilabın dövrü idisə, qarşıdakı onilliklər su təhlükəsizliyinin müəyyən edəcəyi bir dövr olacaq.
Hər qənaət edilən litr su, hər qorunan çay, hər bərpa olunan göl və hər ağıllı qərar yalnız təbiəti deyil, həm də iqtisadiyyatı, kənd təsərrüfatını, şəhərləri və milyonlarla insanın gələcəyini qoruyur. Bəşəriyyət artıq bir seçim qarşısındadır: suyu tükənən resurs kimi istehlak etmək, yoxsa onu həyatın davamlılığını təmin edən ən böyük sərvət kimi qorumaq. Çünki gələcəyin ən qiymətli sərvəti qızıl da deyil, neft də deyil. Gələcəyin əsl sərvəti bir stəkan təmiz sudur…
Xanım Aydın
