Bir şəhərə kimliyini verən nədir? Gözəl memarlıq, geniş bulvarlar, yaşıllıqlarla örtülü parklar vacibdir, amma tək başına kifayət etmir. Şəhəri canlı və yaşanılası edən əsl amil sakinlərin ona necə yanaşması, küçəni özününkü bilib-bilməməsi, ictimai məkanı qorumaq üçün addım atıb-atmaması, qonşusuna, parkına, sahilinə sahib çıxıb-çıxmamasıdır. Son illər Bakıda bu mövzu həm rəsmi, həm də sakinlərin təşəbbüsü ilə daha çox diqqət mərkəzindədir.
Baki-baku.az bu yazıda sakinlərin ictimai məsuliyyətinə toxunur.
2026-cı il: şəhərsalmaya xüsusi diqqət
Təsadüfi deyil ki, Azərbaycanda 2026-cı il “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan olunub. Bu qərar təkcə yeni binaların tikilməsi ilə bağlı deyil. Məqsəd sürətli inkişaf şəraitində şəhər həyatının keyfiyyətini, sakinlərin rifahını və şəhər mühitinin davamlılığını balanslaşdırmaqdır. Bakı kimi sürətlə böyüyən bir şəhər üçün bu balansı tapmaq xüsusilə önəmlidir. İnfrastruktur genişləndikcə, insanların öz məhəllələri, parkları və ictimai məkanlarla əlaqəsi də qorunmalıdır.
Bu ilin may ayında keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyası (WUF13) da bunun bariz nümunəsi oldu. Tədbir çərçivəsində gənclərin və vətəndaş cəmiyyətinin davamlı, inklüziv şəhərlərin formalaşmasında liderlik rolu geniş müzakirə olundu. Paralel olaraq, WUF13-ün NGO Agency Pavilonunda gənclərin inklüziv şəhər təşəbbüsləri mövzusunda tədbirlər təşkil edildi, iştirakçılar qanunvericiliyin real tələbləri ilə şəhər mühitinin faktiki vəziyyəti arasındakı fərqi, eləcə də şəhərsalma zamanı yaranan ekoloji problemləri müzakirə etdilər.
Kiçik addımlar, real təsir
İctimai məsuliyyət həmişə böyük layihələrlə ölçülmür. Bəzən, o, çox sadə formada təzahür edir. Məsələn, qonşuluqda təşkil olunan təmizlik aksiyası, park zolağında əkilən bir neçə ağac, yaşadığımız ərazilərin daha abad olması üçün kiçik təşəbbüslər bunlara nümunədir. Bakıda bu cür təşəbbüslər artıq təsadüfi hadisə deyil, davamlı hala gəlib. Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti tərəfindən istifadəyə verilən yeni ictimai məkanlar sakinlərdə “bu, mənim də şəhərimdir” hissini gücləndirir. Eyni zamanda, ağac zərərvericilərinə qarşı aparılan mübarizə kimi mövsümi tədbirlər də göstərir ki, şəhər mühitinin qorunması yalnız bir tərəfin işi deyil, həm rəsmi qurumların, həm də sakinlərin ortaq məsuliyyətidir.
Gənclər: yeni nəslin baxışı
Xüsusilə diqqətəlayiqdir ki, son vaxtlar bu prosesin önündə tez-tez gənclər dayanır. Qeyri-hökumət təşkilatlarının dəstəyi ilə həyata keçirilən layihələr gənclərə şəhər planlaşdırılmasında iştirak etmək, öz məhəllələrinin problemlərini formalaşdırmaq və həll yolları təklif etmək imkanı yaradır. Bu, sadəcə simvolik iştirak deyil. İnklüziv şəhər mühitinin necə qurulması, əlçatanlıq məsələləri və ekoloji tarazlıq kimi mövzular üzrə real ekspert müzakirələri aparılır. Belə təşəbbüslər onu göstərir ki, yeni nəsil şəhəri sadəcə “yaşadığı yer” kimi deyil, formalaşdırmaqda iştirak etdiyi bir məkan kimi görür.
Niyə bu hiss vacibdir?
Şəhər sosioloqları uzun müddətdir vurğulayır ki, sakinlərin öz şəhərinə hiss etdiyi sahiblik (sense of ownership) ictimai nizamın, təhlükəsizliyin və hətta iqtisadi rifahın əsas göstəricilərindən biridir. İnsan öz məhəlləsini özününkü hiss etdikdə, zibili küçəyə atmır, ictimai əmlaka qarşı diqqətli olur, qonşusu ilə əlaqə qurur və problem yarandıqda passiv izləyici deyil, fəal iştirakçı mövqeyi tutur. Təbii ki, bu mədəniyyət bir gündə formalaşmır. İllər ərzində kiçik təcrübələrin, uğurlu nümunələrin və inamın toplanması ilə yaranır.
Bakı üçün bu proses hələ də davam edir. Şəhər sürətlə müasirləşir, yeni məhəllələr, parklar və ictimai məkanlar yaranır. Amma əsl sual budur. Bu yeni məkanlar sakinlər üçün sadəcə “gözəl mənzərə” olaraq qalacaq, yoxsa onlar bu məkanların formalaşmasında, qorunmasında və inkişafında fəal iştirakçıya çevriləcəklər? Cavab, çox güman ki, həm dövlət təşəbbüslərinin, həm də adi insanların gündəlik seçimlərinin birgə nəticəsi olacaq.
Şəhərə sahib çıxmaq böyük şüarlarla deyil, gündəlik kiçik davranışlarla başlayır. Parkda tullantını yerə atmamaq, qonşu ilə birgə həyətyanı sahəni abadlaşdırmaq, ictimai müzakirələrdə fikir bildirmək kimi. Bakı sakinləri getdikcə bəzən rəsmi layihələrin, bəzən isə sadəcə bir qrup həvəskarın təşəbbüsü ilə daha çox bu məsuliyyəti öz üzərinə götürür. Məhz bu kiçik, lakin davamlı addımlar toplusu şəhəri statik bir infrastrukturdan canlı, nəfəs alan bir icmaya çevirir.
