İnsan dünyaya göz açdığı andan etibarən əşyaların əhatəsində yaşayır. Beşikdən başlayaraq kitab, oyuncaq, qapı, masa, telefon, avtomobil və minlərlə başqa predmet gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Maraqlıdır ki, biz əşyaları nə qədər çox istifadə ediriksə, onlar haqqında bir o qədər az düşünürük. Əşyalar gözümüzün önündə olduğu üçün görünməzləşir, həyatımızın adi fonuna çevrilir.
Əslində isə hər bir əşya insanın özü haqqında danışan bir növ güzgüdür. Evinə daxil olduğumuz insanı tanımaya bilərik, lakin onun seçdiyi mebel, kitab rəfi, divardakı şəkillər, istifadə etdiyi texnologiyalar və hətta mətbəxindəki qablar onun xarakteri, maraqları və həyat tərzi barədə müəyyən təsəvvür yaradır. İnsan özünü sözlərlə ifadə etməzdən əvvəl əşyalar vasitəsilə təqdim edir.
Müasir dövrdə əşyaların funksiyası əvvəlki əsrlərlə müqayisədə dəyişib. Bir zamanlar predmetlər ilk növbədə ehtiyacı ödəmək üçün istehsal olunurdu. Bu gün isə əşyanın funksiyası ilə yanaşı, onun simvolik dəyəri də ön plana çıxır. Telefon artıq sadəcə rabitə vasitəsi deyil, sosial status göstəricisidir. Avtomobil nəqliyyat vasitəsindən daha çox həyat tərzinin ifadəsinə çevrilib. Geyim insanı soyuqdan qorumaqdan əlavə, onun kimliyini nümayiş etdirir.
Bu vəziyyət insanla əşya arasındakı münasibətin mürəkkəbləşdiyini göstərir. Biz çox zaman ehtiyacımız olduğu üçün deyil, arzuladığımız üçün əşya alırıq. Reklamlar, sosial şəbəkələr və kütləvi istehlak mədəniyyəti daim yeni istəklər yaradır. Alınan bir əşya qısa müddət sonra cazibəsini itirir və onun yerini yeni bir arzu tutur. Beləcə, insanın istəyi heç vaxt tam doyurulmur.
Filosoflar uzun müddət əşyaların mahiyyəti üzərində düşünüblər. Onların fikrincə, əşyanın bizim gördüyümüz tərəfi ilə onun əsl mahiyyəti arasında fərq vardır. İnsan predmeti öz təcrübəsi, hissləri və düşüncələri vasitəsilə qavrayır. Buna görə də eyni əşya müxtəlif insanlar üçün müxtəlif mənalar daşıya bilər. Bir köhnə saat kolleksiyaçı üçün qiymətli xəzinə, sahibinin nəvəsi üçün xatirə, başqası üçünsə adi metal parçasıdır.
Əşyalar yaddaşı da qoruyur. Bəzən uzun illər istifadə olunmayan bir kitab, məktub və ya fotoalbom insanı keçmişə qaytara bilir. Maddi predmetlər zamanın izlərini daşıyır və unudulmuş hadisələri yenidən canlandırır. Bu səbəbdən insanlar bəzi əşyaları onların maddi dəyərinə görə deyil, mənəvi yükünə görə saxlayırlar.
Rəqəmsal əsrdə isə yeni bir paradoks yaranıb. Əşyaların sayı artsa da, onların ömrü qısalır. Qısa bir müddət əvvəl müasir sayılan telefon və ya kompüter bu gün köhnəlmiş hesab olunur. Texnologiya sürətlə dəyişdikcə əşyalar da daha tez unudulur. Bunun nəticəsində insanın predmetlə qurduğu uzunmüddətli münasibətlər zəifləyir. Əvvəllər nəsildən-nəslə keçən əşyaların yerini qısaömürlü texnoloji məhsullar tutur.
Bununla belə, əşyalar həyatımızdan yox olmur. Əksinə, onlar insan dünyasının ayrılmaz hissəsi olaraq qalırlar. Hər bir əşya müəyyən bir ehtiyacın, arzunun, xatirənin və ya mədəniyyətin izlərini daşıyır. Ona görə də əşyalara sadəcə istifadə vasitəsi kimi baxmaq kifayət deyil. Onlar insanın özü haqqında danışan səssiz mətnlərdir.
Əşyaların fəlsəfəsi bizə göstərir ki, predmetlər yalnız maddi obyektlər deyil. Onlar insanın düşüncə tərzini, həyatını və cəmiyyətin inkişaf istiqamətini əks etdirən xüsusi işarələr sistemidir. İnsan öz yaratdığı əşyalarla dünyanı dəyişdirdiyi kimi, əşyalar da zamanla insanın dünyagörüşünü dəyişdirir. Bu görünməz qarşılıqlı təsir isə gündəlik həyatın ən maraqlı və ən az diqqət çəkən həqiqətlərindən biridir.
Xanım Aydın
