Azərbaycan caz sənətindən söz düşəndə Rafiq Babayev adı xüsusi ehtiramla çəkilir. O, milli musiqi ilə cazın vəhdətini yaradan, improvizasiya ustalığı və bənzərsiz üslubu ilə Azərbaycan musiqi tarixində silinməz iz qoyan sənətkarlardandır.
Uşaqlıq illəri və çətin həyat yolu
Rafiq Babayev 31 mart 1936-cı ildə Bakı şəhərində dünyaya gəlib. Onun uşaqlıq illəri ağır repressiya və müharibə dövrünə təsadüf edib. Atası Fərzi Babayev 1937-ci ildə repressiya qurbanı olaraq güllələnib və Rafiq atasını heç vaxt görməyib.
Ailənin bütün yükü anası Şahbəyim xanımın üzərinə düşüb. Böyük çətinliklərlə övladlarını böyüdən ana, evdəki ən qiymətli əşya – pianonu qoruyub saxlamaqla uşaqlarının gələcəyinə yol açıb. Bu ev sonralar Bakı gənclərinin toplaşdığı bir musiqi ocağına çevrilmişdi.
Rafiq hələ məktəb illərində istedadı ilə seçilirdi. 1943-cü ildə musiqi məktəbinə daxil olur və burada ilk caz kvartetini yaradır. Daha sonra Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbi və Bakı Konservatoriyası kimi nüfuzlu təhsil ocaqlarında təhsil alır.
Onun həyatında mühüm məqamlardan biri buraxılış imtahanında klassik əsərlərlə yanaşı, amerikalı caz pianoçusu Bill Evans kompozisiyasını ifa etməsi olur. Bu addım görkəmli bəstəkar Fikrət Əmirov tərəfindən yüksək qiymətləndirilir və onun caz yolunu müəyyənləşdirir.
Sənət yolu və uğurları
Təhsilini başa vurduqdan sonra Rafiq Babayev caz musiqisinə tam şəkildə yönəlir. Öz ansamblını yaradaraq keçmiş SSRİ məkanında qastrol səfərlərinə çıxır və qısa müddətdə tanınır. Bu səfərlər onun həm maddi vəziyyətinə, həm də yaradıcılığına böyük təsir göstərir.
1960-cı illər Azərbaycan cazının yüksəliş dövrü olur və bu prosesdə Rafiq Babayevin rolu danılmazdır. 1965-ci ildə onun rəhbərliyi ilə instrumental kvartet və Teymur Mirzəyev kollektivinin birləşməsi nəticəsində məşhur “Qaya” ansamblı yaranır.
1967-ci ildə Tallində keçirilən beynəlxalq caz festivalında onun ansamblı laureat olur. “Bayatı-kürd” ladında ifa etdiyi kompozisiya xüsusi rəğbət qazanır.
O, həmçinin Rəşid Behbudov tərəfindən yaradılmış Mahnı Teatrında musiqi rəhbəri kimi fəaliyyət göstərir, estrada-simfonik orkestrə rəhbərlik edir və gənc istedadların yetişməsinə böyük töhfə verir.
Onun yaradıcılığı Vaqif Mustafazadə və Müslüm Maqomayev kimi sənətkarlarla eyni dövrdə inkişaf edərək Azərbaycan musiqisinin zənginləşməsinə xidmət edir.
İnsanlığı və prinsipləri
Rafiq Babayev yalnız böyük sənətkar deyil, həm də yüksək mənəviyyata malik insan idi. Çətin uşaqlıq illəri onun xarakterini möhkəmləndirmişdi. O, qazandığı ilk böyük qonorarı anasının rahat yaşaması üçün xərcləmişdi.
1990-cı illərin əvvəllərində baş verən hadisələr, xüsusilə Qarabağ müharibəsi ona dərin təsir göstərmişdi. Musiqiçilərin müharibəyə aparılmasına etiraz edən sənətkar, mədəniyyətin qorunmasının vacibliyini vurğulayırdı.
Ona xaricdə yaşamaq və işləmək üçün dəfələrlə təkliflər olunsa da, o, doğma vətəni tərk etməmiş, Bakı şəhərinə sadiq qalmışdır.
Musiqi irsi
Rafiq Babayev Şərq və Qərb musiqi elementlərini ustalıqla birləşdirərək özünəməxsus üslub formalaşdırıb. 1991-ci ildə yaratdığı “Cəngi” folklor-caz kollektivi bu sintezin parlaq nümunəsidir.
O, 20-dən çox bədii və sənədli filmə musiqi bəstələyib. Xüsusilə “Təhminə və Zaur” filminin saundtreki olan “Əlvida” kompozisiyası onun yaradıcılığının zirvələrindən biri hesab olunur.
Faciəli son
Rafiq Babayevin həyatı faciəvi şəkildə yarımçıq qaldı. 19 mart 1994-cü ildə Bakı metrosunda 1994-cü il terror hadisəsi zamanı o, həyatını itirdi. Həmin gün o, sadəcə işə gedirdi – lakin bu, onun son yolu oldu.
Xatirəsi və irsi
Bu gün Rafiq Babayevin xatirəsi onun musiqilərində, yetişdirdiyi sənətkarlarda və Azərbaycan cazının inkişafında yaşayır. Qızı Fərizə Babayeva və sənətşünas Rauf Fərhadoğlu tərəfindən yazılmış “Rafiq Babayev: mövzudan improvizəyə” kitabı onun sənət dünyasını əks etdirən dəyərli mənbələrdəndir.
O, yaşayır, musiqimizə nəfəs verir…
Rafiq Babayev ömrü boyu musiqiyə xidmət edən, onu yaşadan və inkişaf etdirən sənətkar idi. Onun həyatı çətinliklər, uğurlar və faciə ilə dolu olsa da, yaratdığı musiqi bu gün də yaşayır. O, Azərbaycan cazının unudulmaz siması olaraq yaddaşlarda qalmağa davam edir. Yaşayır, musiqimizə nəfəs verir…
Xanım Aydın
