Təsəvvür edin ki, axşamüstü Bakı bulvarından baxırsınız. Qədim İçərişəhərin daş divarları və Qız Qalası ilə yanaşı, uca alov kimi parıldayan şüşə qüllələr göyə ucalır. LED işıqlar alov effekti yaradır və şəhərin siluetini tamamilə dəyişir. Bu mənzərə artıq Bakının kimliyinə çevrilib. Amma sual yaranır: Bu yeni nəsil şüşə binalar – Flame Towers, SOCAR Tower və digərləri – paytaxtın əsrlik kimliyini dəyişirmi, yoxsa sadəcə zənginləşdirirmi?
Baki-baku.az paytaxtın yeni nəsil memarlıq üslubuna, bunun şəhərin kimliyinə təsirinə toxunur.
Bakı memarlıq baxımından unikal şəhərdir. Onun tarixi orta əsrlərdən neft bumuna, sovet dövründən bu günün qlobal trendlərinə qədər uzanır. Lakin son 20 ildə şüşə və polad qüllələr şəhərin simasını ən çox dəyişən elementə çevrilib. Bəziləri deyir ki, bu “Dubay effekti”dir, yəni köhnəni itirmək riski. Digərləri isə əksinə, deyir ki, yeni binalar Azərbaycanın “Əbədi Odlar diyarı” simvolunu müasir formada yaşadır. Gəlin birlikdə araşdıraq.
Bakının memarlıq irsi: qədimdən neft bumuna
Bakının memarlığı heç vaxt tək bir üslubda olmayıb. UNESCO-nun siyahısına daxil olan İçərişəhər orta əsrlərin daş mədəniyyətini nümayiş etdirir: Qız Qalası (XII əsr), Şirvanşahlar Sarayı, məscidlər və dar küçələr. Burda hər şey İslam və zoroastrian irslə qarışır və “od” motivi artıq o vaxtdan var idi.
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlində neft bumu Bakını “Kaspiy Parisinə” çevirdi. Avropa memarları (Józef Gosławski, Iosif Ploshko və başqaları) neft milyonçularının saraylarını tikdi: “Art Nouveau”, “Barokko”, “Moorish” üslubları ilə qarışmış binalar, Tağıyev rezidensiyası, İsmailiyyə sarayı, Filarmoniya binası. Şəhər geniş bulvarlar, fəvvarələr və estetik fasadlarla doldur. Bu dövr Bakının “qərbli-şərqli” kimliyini formalaşdırdı.
Sovet dövrü isə funksionalizm gətirdi: Stalinist imperiya üslubu (Hökumət Evi), sonra mikrorayonlar və beton bloklar. Amma bu tikililər heç nəyi dəyişmədi, ənənəvi elementlər qorundu.
Yeni nəsil: şüşə və alov simvolu
2000-ci illərdən başlayaraq neft gəlirləri sayəsində Bakı postmodern memarlığa keçdi. Şüşə fasadlar, yüksək texnologiyalar və ikonik formalar şəhərin mərkəzini dəyişdi. Bunlardan ən məşhuru isə “Alov Qüllələri” (Flame Towers) oldu.
Alov dilimlərini xatırladan qüllənin biri yaşayış kompleksi, biri otel, biri isə ofis binasıdır. Fasadı şüşə ilə örtülü, gecələr LED işıqlarla alov effekti yaradır, Azərbaycan bayrağının rənglərinə keçir. Memarlar deyir ki, bu, qədim od kultunu müasir enerji və texnologiya ilə birləşdirir. Qüllələr Xəzər üzərində dayanıb, şəhərin siluetini tamamlayır və turizm simvoluna çevrilir.
Bu cür binaların sırasına “SOCAR Tower”i də salmaq olar. 209 metr hündürlükdə, şüşə və poladla örtülü, alov formasında olan bu bina Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin binası kimi neft sənayesinin gücünü simvollaşdırır, struktural ekspressionizm üslubunda, hamar xətlər və şəffaf fasadla göz oxşayır.
Paytaxtın ən böyük layihələrindən olan “Ağ şəhər” layihəsi isə şüşə ofis binaları, ticarət mərkəzləri, yaşayış kompleksləri, Avropa səviyyəli infrastruktur ilə böyük bir ərazini əhatə edir. Köhnə neft emalı zavodlarının yerində yaradılan bu “Ağ şəhər” modernizmin simvoludur.
Heydar Əliyev Mərkəzi şüşə deyil, amma axan, bucaqsız forması ilə yeni memarlığın ən böyük nümunəsidir. O, köhnə sovet tərzinə “yox” deyir və Bakını beynəlxalq səviyyəyə çıxarır.
Köhnə simvol, yeni bina: kimlik dəyişirmi?
“Flame Towers” haqqında bir araşdırma maraqlıdır: “Yeni bina, köhnə simvol?”. Qüllələr şüşə və poladdan tikilib, lakin Azərbaycanın od etimologiyasını və zoroastrian irsini (Atəşgah, Yanardağ) yaşadır. XIX əsrdən neft şirkətləri (Nobel qardaşları) də alov motivindən istifadə edirdi. Bu gün bu qüllələr turist broşuralarında Qız Qalası ilə yanaşı dayanır.
Bakının milli kimliyində öz yerini tutmuş bu yeni nəsil memarlığın müsbət tərəfləri çoxdur. Belə ki, yeni binalar investisiya cəlb edir, iş yerləri yaradır, turizmi artırır və bu da modernləşmə və iqtisadiyyat baxımından əhəmiyyət kəsb edir.
Şüşə şəffaf gələcəyi, alov isə tarixi ifadə edir. Bu, “köhnə ilə yeninin dialoqu”dur və Bakının simvolunu ənənəviliyi qorumaqla daha müasir formada çatdırır.
Bulvar, yaşıl zonalar və şüşə binalar şəhəri daha komfortlu edir ki, bu da yaşayış keyfiyyətinə müsbət təsir göstərir.
Bütün bunları nəzərə alsaq, ümumilikdə Bakı kimliyini itirmir, inkişaf etdirir.
Şüşə binalar Bakının kimliyini dəyişmir, onu yeniləyir. Qız Qalası ilə “Flame Towers” bir-birini tamamlayır. Bu, şəhərin canlılığını göstərir. Bakı öz gözəlliyini həm də binların aynasında yansıdır.
