İlisu sultanlığı: yaranması, tarixi və siyasi mövqeyi
İlisu sultanlığı XVI əsrin ikinci yarısından XIX əsrin ortalarına qədər Azərbaycanın şimal-qərbində mövcud olmuş mühüm feodal-siyasi qurumlardan biri idi. Coğrafi baxımdan strateji mövqedə yerləşən bu sultanlıq Qafqazın mürəkkəb siyasi proseslərində aktiv iştirak edib, böyük imperiyalar arasında tarazlıq siyasəti aparmağa çalışıb.
Sultanlığın yaranması Səfəvilər dövlətinin regionda möhkəmlənməsi ilə birbaşa bağlıdır. XVI əsrin ortalarında Şah I Təhmasibin Gürcüstana yürüşləri zamanı Səfəvi ordusunda fərqlənən Adıgörklü (Adı-Kurkulu) bəyə göstərdiyi xidmətlərə görə Saxur kəndi irsi mülk kimi bağışlanmışdı. Məhz bu hadisə İlisu sultanları sülaləsinin əsasını qoydu. Sonralar Osmanlı sultanları və Səfəvi şahları tərəfindən verilən fərmanlar İlisu hakimlərinin siyasi legitimliyini daha da möhkəmləndirdi.
XVII–XVIII əsrlərdə İlisu sultanlığı faktiki müstəqil siyasət yürüdə bilmiş, lazım gəldikdə Osmanlı, Səfəvi (sonralar Qacar) və Rusiya arasında manevr edərək mövcudluğunu qorumuşdur. Xüsusilə Car-Balakən camaatlığı ilə birlikdə regionun sərhədlərinin qorunmasında İlisu sultanlarına mühüm rol verilirdi.
Ərazi, əhali və etnik tərkib
İlisu sultanlığı böyük əraziyə malik olmasa da, əhatə etdiyi coğrafiya olduqca rəngarəng idi. Sultanlığın sərhədləri şimalda Baş Qafqaz sıra dağlarına və Samurun yuxarı axarlarına, cənubda Qanıx (Alazan) çayının Kürə töküldüyü ərazilərə, şərqdə Şəki xanlığına, qərbdə isə Car-Balakən camaatlığına qədər uzanırdı. Ümumi sahəsi təxminən 144 kvadrat verst idi.
Sultanlığın ərazisi üç əsas inzibati-etnoqrafik qrupa bölünürdü: Saxur, İlisu (Qaradolaq) və Suvagil qrupları. Buraya ümumilikdə 50-dən çox kənd daxil idi.
Əhali etnik baxımdan əsasən üç qrupdan ibarət idi:
Azərbaycanlılar (muğallar) – əsasən dağlıq və cənub bölgələrdə məskunlaşmışdılar;
Saxurlar – Baş Qafqaz dağlarının həm şimal, həm də cənub yamaclarında yaşayırdılar;
İngiloylar – qədim Qafqaz albanlarının varisləri hesab olunur, uzun müddət xristianlığı qorumuş, sonradan islamı qəbul etmişdilər.
Bu etnik müxtəliflik İlisu sultanlığının sosial-mədəni həyatına xüsusi rəng qatmışdı.
İdarəetmə sistemi və daxili quruluş
İlisu sultanlığı klassik feodal monarxiyası olmaqla yanaşı, yerli özünüidarə elementlərini də qoruyub saxlamışdı. Sultanlığın əsasını camaatlıqlar təşkil edirdi. Hər camaatlığın ali orqanı camaat yığıncağı idi. Ən vacib məsələlər burada müzakirə olunur, gündəlik idarəçilik isə məsləhət şurası vasitəsilə həyata keçirilirdi.
Yüzbaşı icraedici funksiyanı yerinə yetirir, tabunbaşları isə ona kömək edirdilər. Bu sistem sultanlığın daxilində nisbi sabitliyi və ictimai razılığı təmin edirdi.
İlisu sultanlığının sonuncu hökmdarı – Daniyal Sultan
Daniyal Sultan (1803–1872/73) İlisu sultanlığının tarixində ən parlaq və dramatik fiqurlardan biridir. Onun hakimiyyəti dövrü Qafqazda Rusiya imperiyasının işğalçılıq siyasətinin ən sərt mərhələsinə təsadüf edir.
Əhməd xan İlisulunun vəfatından sonra əvvəlcə Musa Sultan hakimiyyətə gəlsə də, onun tezliklə ölümü Daniyal bəyin önünü açdı. 14 fevral 1831-ci ildə qraf Paskeviç tərəfindən sultan rütbəsi təsdiqlənən Daniyal Sultan eyni zamanda Rusiya ordusunda kapitan rütbəsi aldı. Sonrakı illərdə göstərdiyi hərbi xidmətlərə görə podpolkovnik, polkovnik, daha sonra general-mayor rütbəsinə qədər yüksəldi.
Lakin bütün bu imtiyazlara baxmayaraq, çar hökumətinin İlisu sultanlığının muxtariyyətini mərhələli şəkildə ləğv etməsi Daniyal Sultanın kəskin narazılığına səbəb oldu. Xüsusilə 1840-cı il inzibati islahatları onun irsi hüquqlarını faktiki olaraq əlindən alırdı. Daniyal Sultan bu haqsızlığa qarşı birbaşa imperator I Nikolaya müraciət etsə də, nəticə əldə edə bilmədi.
Daniyal Sultanın müqaviməti və Şamilə qoşulması
İmtiyazları məhdudlaşdırılan, sultanlığın ləğv olunacağını anlayan Daniyal Sultan tarixi seçim etdi. O, Rusiya imperiyasının Şeyx Şamilə qarşı hərbi yürüşlərində iştirakdan imtina etdi və açıq şəkildə azadlıq mübarizəsi yolunu seçdi. Məsciddə and içərək Şamilin tərəfinə keçdi və regionda müqavimətin təşkilində mühüm rol oynadı.
1844-cü ildə onun Şamilə qoşulması ilə İlisu sultanlığı rəsmən ləğv edildi. Daniyal Sultan dağlara çəkildi, Şamil tərəfindən naib təyin olundu və ailə bağları ilə də bu mübarizəyə bağlandı – qızı Kərimətbikə Şamilin oğlu Qazi Məhəmmədə ərə verildi.
Rus tarixçisi P.İ.Kovalevskinin də qeyd etdiyi kimi, Daniyal Sultanın Şamilə qoşulması imam üçün böyük siyasi və mənəvi qələbə idi.
Son illər və tarixi irs
Şamilin 1859-cu ildə məğlubiyyətindən sonra Daniyal Sultan hərbi rütbəsi və təqaüdü saxlanılmaq şərti ilə ruslara tabe oldu. Bir müddət Tiflisdə, sonra Şəkidə yaşadı, lakin İlisuya getməsi qadağan edildi. 1869-cu ildə ailəsi ilə birlikdə Osmanlı imperiyasına köçdü.
Daniyal Sultan Azərbaycan tarixində yalnız bir feodal hökmdar deyil, eyni zamanda müstəmləkəçiliyə qarşı dirəniş göstərmiş, siyasi ləyaqətini sonadək qorumuş milli lider kimi qalır. Onun taleyi İlisu sultanlığının taleyi ilə birlikdə Qafqaz xalqlarının azadlıq uğrunda mübarizəsinin simvoluna çevrilib.
Xanım Aydın
