Az adam bilir ki, bu gün Rəşid Behbudov adına Mahnı Teatrının yerləşdiyi binada vaxtilə Bakı Yəhudi Teatrı fəaliyyət göstərib. Bu, tamaşaların idiş dilində səhnələşdirildiyi, həyat, sevgi, çətin talelər və ümidlərdən bəhs edilən xüsusi bir məkan idi. Teatr uzunömürlü olmasa da, Bakının mədəni tarixində parlaq iz buraxıb. Bu məqalədə onun necə yarandığını, necə yaşadığını və niyə yoxa çıxdığını danışacağıq.

Baki-baku.az xatırladır ki, bu gün Rəşid Behbudov adına Mahnı Teatrının yerləşdiyi bina 1930-cu illərdə Cənubi Qafqazda yəhudi teatr həyatının əsas mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi.

Teatrın tarixi genişmiqyaslı siyasi və ideoloji dəyişikliklər fonunda başlayıb. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra din “keçmişin qalığı” elan edildi və 1932-ci ildə Xoral sinaqoqu bağlandı.

Əvvəlcə bina Yəhudi Zəhmətkeşlərinin Torpaq Quruluşu Cəmiyyətinə verildi, daha sonra isə burada idiş dilində peşəkar yəhudi teatrı açıldı. Beləliklə, dövlət bir tərəfdən yəhudi mədəniyyətinə formal loyallıq nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə onu sosialist ideologiyasının məcrasına yönəldirdi.

1938-ci ildən teatrın direktoru eyni zamanda Bakıda Rus Dram Teatrına rəhbərlik edən Yakov Fridman oldu. Bədii rəhbər vəzifəsinə isə Moskva Dövlət Yəhudi Teatrı yanında yəhudi teatr məktəbinin məzunu, istedadlı rejissor və aktyor İosif Mindlin təyin edildi. Məhz o, kollektivin parlaq yaradıcılıq simasını formalaşdırdı. Truppaya Ukraynadan, Moskvadan və Bakıdan olan, klassik yəhudi teatrı ənənələri əsasında yetişmiş peşəkar aktyorlar daxil idi.

Teatrın repertuarı qeyri-adi dərəcədə zəngin və rəngarəng idi. Mövsümün açılışı A.Vevorkonun “Mənim düşmənim” və M.Danielin “Zyamka Kopaç” pyesləri ilə qeyd olundu, daha sonra isə Karlo Qoldoninin “Mehmanxana sahibəsi” səhnəyə qoyuldu. Lakin əsl bədii eksperiment Cəfər Cabbarlının “Sevil” pyesinin tamaşaya hazırlanması oldu. Şərq qadınının azadlıq və bərabər hüquqlar uğrunda mübarizəsindən bəhs edən bu əsər Azərbaycan dramaturgiyasının simvolik nümunələrindən sayılırdı. Bu tamaşa yəhudi teatr ənənəsi ilə sovet mədəni ideoloji xətti arasında bir növ ideoloji körpüyə çevrildi.

Həmin illərdə Sevil adı qadın emansipasiyasının rəmzinə çevrilmişdi, pyesin özü isə sosialist tərbiyəsinin alətlərindən biri kimi qəbul olunurdu. Bununla belə, əsər üslub baxımından milli dramaturgiya, folklor və yumor üzərində qurulmuş yəhudi teatrının vərdiş edilmiş estetikası ilə kəskin ziddiyyət təşkil edirdi. Buna baxmayaraq, teatr klassika, müasirlik və milli mövzular arasında “düzgün nisbətləri” tənzimləyən sərt senzura tələblərinə əməl etməyə məcbur idi.

Mindlin Yakov Qordinin yəhudi qadınının taleyinə həsr olunmuş dərin psixoloji əsəri “Mirele Efrat”ı səhnələşdirməyə cəhd edəndə tamaşa az qala qadağan ediləcəkdi. Münaqişədən qaçmaq üçün teatr kompromislərə getdi. Məsələn, 1936-cı ildə Lope de Veqanın “Qoyun bulağı” pyesi səhnəyə qoyuldu və rejissor finalı müasirləşdirərək süjeti İspaniya vətəndaş müharibəsi hadisələri ilə əlaqələndirdi.

Sonralar repertuar yəhudi ədəbiyyatının klassik nümunələri ilə zənginləşdi: Şolom-Aleyhemin “Tyevye südçü”, Perets Markişin “Ovadiş ailəsi”, “Sərgərdan ulduzlar”, “Gerşele Ostropoler”, Avraam Qoldfadenin “Sulamif” əsərləri səhnəyə qoyuldu. Teatr rus dramaturgiyasına da müraciət edərək Ostrovskinin “Günahsız günahkarlar” pyesini tamaşaya hazırladı.

1938-ci il xüsusilə zəngin oldu: ard-arda bir neçə premyera, Tbilisi və Batumiyə qastrollar, mətbuatın coşqun rəyləri. 1939-cu ildə isə Şolom-Aleyhemin 80 illiyi münasibətilə teatr yubiley gecəsi və “Stempenyu” tamaşasını təqdim etdi. Mindlin klassikin hekayələrini şəxsən səhnədən oxuyur, tamaşaçı ilə canlı ədəbi dialoq ab-havası yaradırdı.

Lakin zahiri uğurların arxasında narahatedici siqnallar gizlənirdi. Hakimiyyət getdikcə idiş dilli teatrların “rentabelli olmaması”ndan danışmağa başlayırdı. Tamaşaçı sayı oxşar olan digər milli azlıqların teatrları subsidiyalar almaqda davam etsə də, məhz yəhudi kollektivləri ilk növbədə bağlanırdı. 1939-cu ildə Bakı Teatrının bazasında Belostokda yəhudi teatrının yaradılması barədə əmr verildi.

Truppanın bir hissəsi Mindlinlə birlikdə Belarusa göndərildi, digər aktyorlar ölkənin müxtəlif bölgələrinə dağıldılar, bəziləri isə Bakıda qalaraq Rus Dram Teatrına və Gənc Tamaşaçılar Teatrına keçdilər. Formal olaraq tamaşalar müharibənin başlanmasına qədər davam etsə də, faktiki olaraq Bakı Yəhudi Teatrı müstəqil qurum kimi fəaliyyətini dayandırmışdı.

Bəs teatr niyə bağlandı? Həqiqi səbəb təkcə iqtisadi amillərlə bağlı deyildi. 1940-cı illərin əvvəllərinə doğru iri şəhərlərdə yəhudi əhalisinə “mədəni dəstək” siyasəti hakimiyyət üçün aktuallığını itirmişdi. Sosialist mövzular tamaşaçı marağı doğurmur, inqilabdan əvvəlki yəhudi mədəniyyətinin təbliği isə ideoloji göstərişlərə zidd sayılırdı. Eyni zamanda birləşdirilmiş ərazilərdə – Baltikyanı ölkələrdə, Ukraynada, Belarusda, Moldovada yeni teatrlar yaradılır və təcrübəli kadrlar məhz ora yönləndirilirdi.

Müharibədən sonra Bakıda yəhudi teatrını dirçəltmək cəhdləri də oldu. 1948-ci ildə Osip Ziskindin təşəbbüsü ilə 12 aktyordan ibarət yəhudi dramatik ansamblı yaradıldı. Dənizçilər Evində Mendel Moyher-Sforimə həsr olunmuş yaddaqalan gecə keçirildi. Lakin müharibədən sonrakı repressiyalar və antisemit kampaniya şəraitində bu cür təşəbbüslər tezliklə dayanmağa məcbur oldu.

Buna baxmayaraq, şahidlər bildirirlər ki, 1950-ci illərdə də Bakıda idiş dilində tamaşalar oynanılırdı – klublarda, fabriklərdə, fəhlə mədəniyyət evlərində. Bu artıq rəsmi səhnə deyil, mədəni müqavimət və yaddaşın qorunması forması idi.

Bakı Yəhudi Teatrı uzunömürlü olmadı – on ildən də az yaşadı. Lakin bu qısa müddət ərzində şəhərin mədəni tarixinin mühüm bir hissəsinə çevrildi, ənənə ilə ideologiyanın, incəsənətlə siyasətin dialoq məkanı oldu. Onun taleyi sadəcə teatr xronikasının bir epizodu deyil, XX əsrin mürəkkəb, dramatik və ziddiyyətli proseslərinin əksidir. Bu proseslər bu gün də maraq, mübahisə və heyranlıq doğurur.

Hacı Cavadov