Marafon qədimdən bəri olimpiya ruhunun ali təcəssümü – dözümlülüyün, səbrin və xarakter gücünün sınağı kimi qəbul olunur. Lakin Oyunlar tarixində elə bir qaçış da var ki, idman zəfərinin simvolu kimi deyil, tamamilə başqa səbəblərlə yadda qalıb.
1904-cü il Sent-Luis Olimpiadasının marafonu dünya idman tarixinin ən qəribə, ziddiyyətli və həqiqətən narahatedici epizodlarından birinə çevrilib.
Bu, XX əsrin əvvəllərinə xas elmi yanlış təsəvvürlərin, təşkilati xaosun, insan ümidsizliyinin və idman yarışından çox absurd faciəvi-komediyanı xatırladan vəziyyətlərin iç-içə keçdiyi bir yarış idi.
Əvvəlcə Oyunların Çikaqoda keçirilməsi planlaşdırılırdı, lakin siyasi və maliyyə təzyiqləri nəticəsində ev sahibliyi Luiziana satınalmasının 100 illiyinə həsr olunmuş Sent-Luis sərgi arenasına verildi. Olimpiya yarışları faktiki olaraq nəhəng yarmarkanın proqramı içində “əridi” və ikinci dərəcəli tədbir kimi qəbul olunurdu.
Təşkilati işlər olduqca zəif idi. Stadionlar primitiv, infrastruktur minimal, idmançıların təhlükəsizliyi ilə bağlı məsələlər isə demək olar ki, müzakirə edilmirdi. Bütün bunlar xüsusilə marafon zamanı aydın şəkildə üzə çıxdı.
Qaçış yayın ən isti günlərindən birində keçirildi. Havanın temperaturu +30 °C-dən yuxarı idi, rütubət yüksək idi, marşrut isə eyni vaxtda qaçışçıların, at arabalarının və avtomobillərin hərəkət etdiyi torpaq yoldan ibarət idi. Hər keçən nəqliyyat vasitəsi sıx toz buludları qaldırır, bu isə idmançıların tənəffüs yollarını bağlayır və öskürək tutmalarına səbəb olurdu. Ən mübahisəli qərar isə su məntəqələrinin demək olar ki, olmaması idi.
Yarışın rəhbəri Ceyms Edvard Sallivan susuzlaşmanın insan imkanlarının həddini öyrənmək üçün faydalı “fizioloji eksperiment” ola biləcəyini düşünürdü. Bu gün belə yanaşma birbaşa həyat üçün təhlükə hesab edilərdi. Starta çıxan 32 idmançıdan cəmi 14-ü finişə çata bildi.
Amerikalı Fred Lorts bir neçə mildən sonra qıcolmalar səbəbilə yarışı tərk etdi. Lakin o, rəsmi olaraq yarışdan çıxmaq əvəzinə müşayiət avtomobilinə mindi və məsafənin bir hissəsini maşınla qət etdi. Avtomobil xarab olduqdan sonra Lorts yenidən trasaya çıxaraq qaçmağa başladı. O, finiş xəttini birinci keçdi, gülümsəyərək tamaşaçıları salamladı. Kütlə sevinirdi, ABŞ prezidenti Teodor Ruzveltin qızı isə qalibə çələng təqdim etməyə hazırlaşırdı.
Həqiqət bir neçə dəqiqə sonra üzə çıxdı. Lorts diskvalifikasiya edildi və əvvəlcə ömürlük yarışlardan uzaqlaşdırıldı. Sonradan cəza yüngülləşdirilsə də, onun adı Olimpiya tarixində ən səs-küylü qalmaqallardan birinin simvolu kimi qaldı.
Rəsmi qalib amerikalı Tomas Hiks elan olundu. Lakin onun qələbəsini klassik mənada idman uğuru adlandırmaq çətindir. Məsafənin ortalarına yaxın Hiks tamamilə taqətdən düşmüş, yönünü itirmiş və güclə ayaq üstə dayanırdı. Məşqçiləri ona yumurta ağı, brendi və strixnin qarışığı verdilər — güclü zəhər olan strixnin o dövrdə mikrodozalarda stimullaşdırıcı hesab edilirdi. Bu gün məlumdur ki, belə bir qarışıq asanlıqla ölümə səbəb ola bilərdi.
Son kilometrlərdə Hiks demək olar ki, huşsuz vəziyyətdə irəliləyirdi və müşayiətçilər onu qolundan tutaraq dəstəkləyirdilər. Buna baxmayaraq, o, finişi 3:28:53 nəticə ilə keçdi — bu, Olimpiya marafonları tarixində ən yavaş qalibiyyət vaxtıdır. Bu hadisə Olimpiya Oyunlarında dopinqdən istifadənin ilk sənədləşdirilmiş nümunəsi hesab olunur.
Kubalı Feliks Karvaxal ABŞ-a demək olar ki, pulsuz gəlmişdi. Yol boyu o, kazinoda pulunu uduzmuş və idman geyimi ala bilməmişdi. Starta adi şalvar və köynəklə çıxmış, onları qayçı ilə qısaltmışdı. Yolüstü tapdığı meyvələri, o cümlədən çürümüş almaları yeyir, bunun nəticəsində güclü qarın ağrılarından əziyyət çəkirdi. Bütün bunlara baxmayaraq, Karvaxal yarışı dördüncü yerdə başa vurdu — bu, marafon tarixinin ən heyrətamiz nəticələrindən biridir.
Cənubi Afrikalılar Len Tauneyn və Yan Maşiani Olimpiya Oyunlarında iştirak edən ilk qaradərili Cənubi Afrika idmançıları oldular. Onların qaçışı da qəribə hadisələrsiz ötüşmədi: atletlərdən biri trasadan onu qovan sahibsiz it sürüsünə görə vaxt itirdi. Bu cür epizodlar yarış şəraitinin nə qədər zəif nəzarət altında olduğunu bir daha göstərir.
Sent-Luis marafonu bütün idman dünyası üçün ağrılı bir dərs oldu. Bu yarış təhlükəsizliyin əsas prinsiplərinin nəzərə alınmamasının nəyə gətirib çıxardığını açıq şəkildə nümayiş etdirdi. Məhz belə hadisələrdən sonra bu gün adi qəbul etdiyimiz standartların formalaşmasına başlanıldı: müntəzəm su məntəqələri, məsafə boyu tibbi müşayiət, yüklənmələr üzrə elmi əsaslandırılmış tövsiyələr, antidopinq qaydaları.
Bu gün 1904-cü il marafonu komik və faciəvinin qəribə sintezi kimi xatırlanır. Lakin bütün bu kuriozların arxasında ciddi bir məna dayanır: idmanın inkişafı təkcə rekordlarla deyil, bəzən idmançıların sağlamlığı bahasına başa gələn səhvlərlə də baş verib. Və bəlkə də məhz bu çılğın qaçış sadə bir həqiqətin dərk edilməsinə aparan dönüş nöqtələrindən biri oldu: insan bədəni laboratoriya aləti deyil, istənilən yarışın ən böyük dəyəridir.

Hacı Cavadov