- Daxili siyasət
- 12:40 07.09.2024
Rəsmi İrəvan Bakı ilə sülh marafonunun finiş xəttinə yaxınlaşdıqca qəribə bəyanatlar verməyə başlayıb. İlk baxışda sülhün tezliklə əldə olunmasına can atan tərəf təsəvvürünü yaradan açıqlamaların altından başqa niyyətlərin gizləndiyi də sezilməkdədir. Ermənistanın siyasi rəhbərliyi Bakıya bir ay ərzində sülh müqaviləsi imzalamağı təklif edib, amma Azərbaycan tərəfi bu təklifə reaksiya verməyib. Belə bir məlumatı Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan Tallində estoniyalı həmkarı Marqus Saxkna ilə keçirdiyi mətbuat konfransında verib. Onun sözlərinə görə, İrəvan sülh müqaviləsi üzərində işi başa çatdırmağa və onu bir ay ərzində imzalamağa tam hazırdır: “Səmimi qəlbdən inanıram ki, bizim Cənubi Qafqazdakı münaqişə ilə bağlı səhifəni bağlamaq və bölgədə sülhü bərqərar etmək üçün imkanımız var. İnanıram ki, bu sülh regionun bütün xalqlarına və ölkələrinə xeyir verəcək”. O qeyd edib ki, Ermənistan ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması və 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsinin prinsipləri ilə dövlət sərhədinin müəyyən edilməsi əsasında münasibətləri normallaşdırmağa hazırdır.
“Azərbaycan Ermənistana sülh sazişinin mətni ilə bağlı yeni təkliflər paketi göndərib. Sülh sazişinin imzalanması üçün işlər aparılır”. Bu sözləri Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Tbilisidə gürcüstanlı həmkarı İlya Darçiaşvili ilə keçirdiyi brifinqdə deyib. Eyni zamanda, bildirib ki, Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycana ərazi iddiası ilə bağlı bənd qalmaqdadır: “Bu isə sülh üçün ən böyük əngəllərdən biridir. Bu istiqamətdə Ermənistanın adekvat addımlar atmasını gözləyirik”.
Bir qədər əvvəl Ermənistan təhlükəsizlik şurasının katibi Armen Qriqoryan da Ermənistanın Azərbaycandan sülh sazişinin layihəsi ilə bağlı onuncu təkliflər paketini aldığını açıqlamışdı. Fəqət, Qriqoryan tərəflərin sazişi imzalamağa nə qədər yaxın olduqlarını dəqiqləşdirməyib.
Bununla belə, Ermənistan–Azərbaycan danışıqlarının təfərrüatlarına bələd olan ekspertlər yaxşı bilirlər ki, Ermənistan tərəfinin bir ay ərzində sülh müqaviləsinin imzalanmasının real mümkünlüyü barədə bəyanatı, əslində, mövcud vəziyyəti olduğu kimi əks etdirmir. Hamıya məlumdur ki, Bakı açıq şəkildə sülh müqaviləsinin imzalanması üçün zəruri saydığı şərti irəli sürüb. Həmin şərtə görə, Ermənistan öz konstitusiyasını dəyişdirməlidir. Yəni, Azərbaycan rəhbərliyi qarşı tərəfin müstəqillik bəyannaməsində öz əksini tapmış “Ermənistan və Dağlıq Qarabağın birləşməsi” ilə bağlı beynəlxalq hüquqa zidd müddəanı problemli hesab edir. İşğalçılığın təsdiqi sayılan bu müddəanın mövcudluğu, eyni zamanda, Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəkmədiyinin göstəricisidir. Sülhün yolunda kötüyə çevrilmiş məlum maneəni aradan qaldırmaq əvəzinə, rəsmi İrəvan ziddiyyətli davranışlar sərgiləyir, beynəlxalq ictimaiyyətin gözünə kül üfürməklə məşğuldur. O, bir yandan konstitusiyasının yeni redaksiyasının hazırlandığını deyir, digər yandan isə bu məsələnin sülh danışıqlarının predmeti olmadığını bəyan edir. Guya, bu məsələ Ermənistanın daxili işidir və sülh sazişinin imzalanması kontekstində nəzərdən keçirilə bilməz. İndiki çox həssas mərhələdə Paşinyan iqtidarının sülhün özü ilə manipulyasiya etmək cəhdləri göz qabağındadır.
***
Beləliklə, Ermənistan rəhbərliyinin Azərbaycan tərəfinin aydın şəkildə ifadə etdiyi şərtlərlə sülh müqaviləsini imzalamağa hazır olması barədə açıqlamalarının səmimiyyətdən uzaq olduğu üzə çıxır. Görünən odur ki, rəsmi İrəvanın cəmi bir ay ərzində sülh sazişinin imzalanmasının mümkünlüyü ilə bağlı verdiyi bəyanatlar, sadəcə, reallığa və ədalətə söykənməyən fərziyyədir. Ermənistan isteblişmentinin məqsədi bu üsulla beynəlxalq ictimai rəylə manipulyasiya etmək və onu, guya, qarşıda gözlənilən müharibəyə hazırlaşan Azərbaycanın əleyhinə yönəltməkdir.
Bundan başqa, onu da qeyd etmək zəruridir ki, Azərbaycanın yekun sülh müqaviləsinin imzalanması üçün irəli sürdüyü şərt – Ermənistan konstitusiyasının dəyişdirilməsi yeni məsələ sayıla bilməz. Bu məsələ ilk dəfə 2020-ci ildə, demək olar ki, 44 günlük müharibə başa çatdıqdan dərhal sonra gündəmə gətirilib. Daha sonra isə sülh danışıqları prosesinə daxil edilib və Bakının məntiqi şərti sülh müqaviləsi layihəsinə dair təkliflərdə nəzərə alınıb. İndi deyə bilərik ki, əgər Ermənistan sözdə deyil, əməldə sülhün əldə edilməsində maraqlı olsaydı, onun rəsmi nümayəndələrinin iddia etdiyi kimi, Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəkər, konstitusiyasında göstərilən müddəaları dəyişdirmək üçün konkret addımlar atardı. Bunun üçün onun kifayət qədər vaxtı var idi.
44 günlük müharibədən dörd ilə yaxın vaxt keçib. Bu gün, Bakının, demək olar ki, bütün əsasları var ki, İrəvandan adı çəkilən maneəni aradan qaldırmasını tələb etsin. Əks təqdirdə, Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları üçün əsas götürə biləcəyi hüquqi bazası dəyişməz qalacaq, sazişin imzalanması İrəvana əlavə dividend gətirəcək. Amma əldə olunacaq razılaşma Bakıya uzunmüddətli sülhün zəmanətini verməyəcək. Həm də yarana biləcək bu durum Ermənistanın Hindistan, Fransa və digər ölkələrin yaxından yardımı ilə həyata keçirdiyi kütləvi silahlanma kampaniyası müharibə təhlükəsini daha da artırır.
***
Yeri gəlmişkən, Ermənistan XİN rəhbəri Tallinə səfəri zamanı estoniyalı həmkarını regiondakı vəziyyət və qonşu ölkələrlə münasibətlərin normallaşması prosesi barədə də məlumatlandırıb. “Ermənistan Türkiyə ilə münasibətlərin tam normallaşmasına - diplomatik münasibətlərin yaradılmasına, sərhədlərin açılmasına hazırdır”, – deyən A.Mirzoyan türkiyəli həmkarları ilə daha əvvəlki görüşlərdə bu məsələ barədə konkret razılaşma əldə edildiyini, normallaşma istiqamətində hansı addımların atıla biləcəyini vurğulayıb: “Mən xüsusilə üçüncü ölkənin vətəndaşları və diplomatik pasportları olan Türkiyə və Ermənistan vətəndaşları üçün sərhədlərin açılması məsələsini qeyd edərdim. Biz əldə etdiyimiz bu razılaşmaya sadiqliyimizi bir daha bəyan edirik. İnanıram ki, bu razılaşmanı reallaşdırmağın tam məqamıdır”.
Yazımızın sonunda oxucuların diqqətinə bölgədə cərəyan edən hadisələrə okeanın o tayından bir ekspertin baxışlarını çatdırmaq istərdik. Amerikalı analitik Lyuk Koffi özünün “X” portalında yazıb ki, Azərbaycan və Ermənistanın sülh müqaviləsini imzalamaları Moskvanın ürəyincə deyil. Siyasi icmalçının fikrincə, Kreml Cənubi Qafqazda öz mövqeyini gücləndirmək üçün daim regional münaqişələrdən yararlanıb: “Odur ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında sabit sülhün bərqərar olması Moskvanın regiondakı nüfuzu üçün təhlükədir. Burada sülhə aparan yol heç də hamar olmayacaq. Çünki Moskva hər vasitə ilə bu prosesə müdaxilə etməyə çalışacaq”.
Koffi hesab edir ki, sülhə əngəlləri aşmaları üçün ABŞ Azərbaycan və Ermənistana yardım etməlidir: “Birləşmiş Ştatlar nəinki Ermənistanla Azərbaycan arasında, həm də Türkiyə ilə Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasına dəstək olmaq üçün əlindən gələni etməlidir ki, hamı sülh masası arxasında bir araya gəlsin. Bundan isə hər iki tərəf faydalanacaq. Əgər onlar münaqişəni həll edə, Türkiyənin iqtisadi və kommunikasiya potensialını işə sala bilsələr, bu, sadəcə, çox gözəl olar”.
Amerikalı siyasi analitikin açıqlamasını məsələyə praqmatik və sağlam yanaşma kimi qəbul etməklə yanaşı, onun vətəndaşı olduğu supergücün ədalətli mövqeyinin də sülhə çatmada həlledici rol oynaya biləcəyini qeyd etmək yerinə düşər.
Fikrət SADIXOV,
Qərbi Kaspi Universitetinin professoru, politoloq:
– Ermənistan rəhbərliyi çox yaxşı başa düşür ki, qanunvericiliyindəki təxribatçılığı və işğalçılığı ehtiva edən müddəalar aradan qaldırılmasa, sülh müqaviləsi imzalanmayacaq. Əgər onlar konstitusiyalarını daxili sənəd kimi qələmə verirlərsə, bu, onların öz işləridir. Bir, sadəcə olaraq, Ermənistanın əsas qanununda Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının yer aldığı kon-kret müddəaları nəzərdə tuturuq. Bu halda konstitusiya daxili sənəd olmaqdan kənara çıxır. Bunu anlamaqdan ötrü siyasətçi olmağa gərək yoxdur. Bir aya, on günə sülh sazişini imzalamağa hazır olduğunu bəyan edən İrəvan, təbii ki, bu yolla beynəlxalq arenada, xüsusilə də, Qərb dövlətlərinin qarşısında özünə müsbət imic qazanmağa çalışır. Digət tərəfdən də bu xarakterli açıqlama və bəyanatlarla bizi sakitləşdirmək istəyir. Bu açıqlamaların daxili auditoriyaya hesablanmış taktiki gediş olduğunu da istisna etmək olmaz. Ermənistan rəhbərliyi başa düşməlidir ki, Azərbaycanın onun daxili işlərinə qarışmaq kimi niyəti yoxdur. Hayastandakı daxili vəziyyət bizi heç maraqlandırmır.
Bakının tələbi ondan ibarətdir ki, İrəvan ölkə qanunvericiliyndə, ilk növbədə isə konstitutusiyasında konkret düzəlişlər etməlidir. Əgər həmin sənədlərdə qonşulara, digər ölkələrə qarşı ərazi iddiaları varsa, onlar artıq daxili sənəd ola bilməz. İndi qarşı tərəfdən müşahidə etdiyimiz diplomatik jestlər, hərəkətlər sülhə maneə yaratmaq cəhdlərindən savayı bir şey deyil.
İmran BƏDİRXANLI