- Daxili siyasət
- 12:40 07.09.2024
Azərbaycanla Ermənistan arasında gedən sülh prosesi çərçivəsində sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası davam edir. Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülhə nail olunması üçün əməli işlər görülür. İki ölkənin XİN başçıları problemləri “tet-a-tet”, masa arxasında həll edərək razılaşmaya gəlirlər. İlk nəticə göz qabağındadır. Azərbaycan və Ermənistan baş nazirlərinin müavinlərinin rəhbərlik etdiyi komissiyanın qərarı ilə 1990-cı illərin əvvəllərində işğal olunmuş Qazax rayonunun 4 kəndi Azərbaycana qaytarıldı, iki ölkə sərhədinin bir hissəsinin delimitasiya və demarkasiyası aparıldı.
Hazırda iki dövlətin ekspert qruplarının birgə fəaliyyəti davam edir. İrəvan isteblişmentinin sərhəd xəttinin dəqiqləşdirilməsi işlərinin tezliklə başa çatdırılması üçün siyasi iradə göstərməsi təqdirəlayiq haldır.
“Bizə sülhməramlılar lazım deyil, sərhədlərimizi düzəltmək lazımdır”. Ermənistan parlamentinin sədri Alen Simonyan sözlərinə onu da əlavə edib ki, sərhədin təhlükəsizliyinin ən təsirli təminatı onun legitimliyidir. Erməni spikerin sözlərinə görə, Tavuş–Qazax hissəsində sərhəd dirəklərinin quraşdırılması Ermənistan və Azərbaycanın bir-birinə qarşı ərazi iddialarının olmaması deməkdir.
Məgər Bakının üç ildən bəri İrəvana etdiyi təklifin mahiyyəti bu deyildi? Paşinyan iqtidarı ikitərəfli danışıqlarda da bu cür anlayış nümayiş etdirsə, sülh sazişinin imzalanması heç də dağlar arxasında deyil.
***
Bəs, sərhədin delimitasiya və demarkasiyasının aparılacağı növbəti ərazi haradan keçir? İndi qarşılıqlı addım hansı ərazidə atılacaq? Baş nazirlərin müavinləri Şahin Mustafayev və Mqer Qruqoryanın rəhbərlik etdikləri hökumətlərarası komissiyanın nə vaxt və harada görüşəcəyi barədə hələlik səhih məlumat verilməsə də, qarşıdakı danışıqların gündəliyində Azərbaycanın Ermənistan ərazisində anklavları sayılan Qazax rayonunun Yuxarı Əskipara, Sofulu və Bərxudarlı kəndlərinin olduğu şübhəsizdir.
Əgər erməni mənbələrindən gələn xəbərlərə inansaq, danışıqların növbəti mərhələsində Tovuz–Gədəbəy istiqamətində keçən sərhəd xəttinin delimitasiyası ilə bağlı qarşılıqlı razılıq əldə oluna bilər. “Hraparak” qəzetinin yazdığına görə, Ermənistanın Azərbaycanla həmsərhəd Qeqarkunik rayonunun Çəmbərək icmasına daxil olan Vahan kəndinin sakinlərinin diqqətini ətrafdakı dağlıq ərazilərdə tədqiqat aparanlar çəkib. Qəzetin yazdığına görə, guya, kənd sakinləri iddia edirlər ki, Azərbaycan bu ərazidə Ermənistan ordusunun 12 döyüş mövqeyini tələb edir və Bakıya onların “təslim ediləcəyi” vədi verilib.
Yeri gəlmişkən, yada salaq ki, 1990-cı illərin əvvəllərində gedən döyüşlərdə erməni qoşunları Gədəbəy və Tovuz rayonları istiqamətində inzibati sərhədi keçə bilmədi. Hazırda Azərbaycan və Ermənistan ordularının mövqeləri şərti sərhədin Tovuz və Gədəbəy istiqamətində yerləşir. Qazax istiqamətində sərhədin delimitasiyası ilə bağlı danışıqlar 1975-ci il SSRİ Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının xəritəsi və 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsində öz əksini tapmış prinsiplər əsasında aparılıb. Rəsmi İrəvanın qənaətinə görə, sərhədlə bağlı danışıqların sonrakı mərhələlərində də eyni xəritədən və həmin prinsipdən faydalanmaq barədə ümumi anlayış var. Fəqət, bu məsələdə Bakı son və qəti qərarını hələ verməyib. Yəni, ehtimal edə bilərik ki, indi Tovuz və Gədəbəy istiqamətində delimitasiya ilə bağlı razılaşma üçün zəmin yaranıb.
***
Erməni mətbuatının delimitasiya mövzusunda irəli sürdüyü versiyalardan biri də danışıqların müzakirə predmeti kimi vaxtilə Sovetlərin inzibati sərhədləri daxilində Azərbaycanın Gədəbəy rayonu ərazisində yerləşən və anklav sayılan Başkənd məsələsi ola bilər. Hətta, bəzi hay ekspertlər tərəflərin anklavların mübadiləsini nəzərdən keçirə biləcəyini istisna etmirlər.
Xatırladaq ki, Qazax rayonunun 3 kəndi ilə yanaşı, Naxçıvanın Meğri anklavı da hazırda Ermənistanın nəzarətindədir. Rəsmi Bakı qalib tərəf kimi kəndlərin qeyd-şərtsiz azad olunmasını tələb edə bilər. Bu variantı da erməni mediası irəli sürür.
Ehtiyatda olan polkovnik, hərbi ekspert Şair Ramaldanov mövzu ilə bağlı “XQ”-yə açıqlamasında bildirdi ki, sərhədin delimitasiya və demarkasiya prosesinin davam etdirilməsi zamanı Ermənistanın daxilində cərəyan edən hadisələr nəzərə alınır: “Prosesə mane olan qüvvələr üçün geri aldığımız dörd kənd bəhanədir və onlar Tavuş sindromunu özlərinin siyasi tələbləri üçün bəhanə seçiblər. Hesab edirəm ki, məhz Ermənistandakı daxili gərginliyə görə hökumətlərarası komissiyanın işində müvəqqəti fasilə yaranıb. Komissiyanın rəsmi razılaşma əsasında təsdiqlədiyi qərarlar dəyişdirilə bilməz. Azərbaycan hakimiyyətinin sərhədlərin delimitasiyası ilə bağlı aydın mövqeyi var. Hər halda danışıqların növbəti raundunda komissiya konkret təklifini verəcək. Yaxud İrəvanla birgə hazırlanmış hansısa plan ortaya qoyulacaq. Şəxsən mənə elə gəlir ki, delimitasiya üçün yeni sərhəd ərazisi təyin olunmazdan əvvəl kommunikasiyaların qarşılıqlı surətdə açılması məsələsi gündəliyə salınacaq. Çünki, açılacaq quru, dəmir yolu üzərində gömrük və sərhəd postlarının qurulması məsələsi var. İkinci variant isə delimitasiyanın protokol üzrə davam etdirilməsidir. Çünki, sərhədin bir hissəsi dağlıq, çətin keçilən ərazilərə düşdüyündən prosesi bu ilin payızına qədər yekunlaşdırmaq daha məqsədəuyğundur”.
Hökumətlərarası komissiyanın öz işini şərti sərhədin rahat və problemsiz hissəsində davam etdirəcəyini, orada sərhəd xidmətlərinin yerləşdiriləcəyini mümkün sayan hərbi ekspert digər ərazilərlə bağlı məsələnin sonrakı mərhələyə qalacağını istisna etmədi.
***
Ermənistan mediası dörd kənd məsələsinin müzakirəsini hələ də davam etdirir. İki gün bundan əvvəl erməni jurnalistlərin bununla bağlı Ermənistan silahlı qüvvələrinin baş qərargah rəisi Edvard Asryana verdikləri sual onu bərk qəzəbləndirib. O, birmənalı şəkildə bildirib ki, Çemberek istiqamətində 12 döyüş mövqeyinin Azərbaycana veriləcəyi ilə bağlı deyilənlər həqiqətə uyğun deyil: “Sadəcə olaraq, əgər delimitasiya ilə bağlı qarşılıqlı razılıq əldə olunarsa, Ermənistan ordusu həmin mövqeləri tərk edərək, ərazini sərhədçilərə təhvil verməlidir. Eynilə Qazax rayonu istiqamətində olduğu kimi”.
Amma Ermənistanın yazılı və elektron mediası, nədənsə, ordularının işğaldan azad edilmiş Azərbaycan kəndlərindəki mövqelərini tərk etdiyi barədə danışmağa və yazmağa həvəs göstərmir. Ermənistan silahlı qüvvələrinin baş qərargah rəisi müxbirin bu yöndə sualına da sərt reaksiya verib: “Mənə belə suallar verməyin. Silahlı qüvvələr tutduqları mövqeləri tərk etmirlər. Silahlı qüvvələrin mühafizə ərazisi kimi konkret mövqeyi göstərilmir. Çünki ordu bölmə, dairə, baza şəklində təyin edilir. Mövqeyə gəlincə, siz taktiki halqa barədə soruşursunuz. Ermənistan silahlı qüvvələrinin baş qərargahı strateji problemləri həll edir, strateji halqada isə ordu zonası, briqada, zona, alay, bölüm, rota əsasdır. Biz əvvəlcədən müəyyən edilmiş sektorlardayıq və verilən tapşırıqları yerinə yetirməyə davam edirik”.
Azərbaycana bundan sonra təhvil veriləcək ərazilərlə bağlı jurnalistin sualını erməni general belə cavablandırıb: “Bizim bütün nöqtələrdə, hər bir əməliyyat istiqamətində müxtəlif infrastrukturumuz var. İndi həmin istiqamətdə sərhəd qoşunları üzərlərinə düşən vəzifəni layiqincə yerinə yetirirlər. Ordu var və o, heç yerə gedə bilməz. Sərhəd qoşunlarının xidmət göstərdiyi ərazi də ordunun məsuliyyət sahəsinə daxildir. Biz burada təhlükəsizliyi təmin etməyə hazırıq”.
***
Nəhayət, baş qərargah rəisi birmənalı şəkildə bəyan edib ki, Azərbaycana qaytarılan ərazilər Ermənistana aid deyildi: “Ona görə də sərhədlər delimitasiya və demarkasiya edildikdən sonra həmin ərazilər Ermənistan ordusunun məsuliyyət zonasına daxil edilə bilməzdi”.
Bəli, Ermənistanın siyasi və hərbi rəhbərliyində reallığı olduğu kimi qəbul edənlərin, sağlam məntiqə söykənənlərin sırası genişlənməkdədir. Elə baş nazir Nikol Paşinyanın üç gün bundan öncə parlamentdəki çıxışında Bakı ilə sülh müqaviləsinə çox yaxın olduqlarını və onun tezliklə imzalanacağını əminliklə deməsi bunun əyani sübutudur. O, Azərbaycanla Ermənistan arasında bütün fikir ayrılıqlarının aradan qalxdığını, razılaşmaların, sadəcə, sülh müqaviləsinə köçürülməsinin qaldığını qeyd edib.
Ermənistan baş naziri noyabrda Bakıda keçiriləcək COP29-un sülh müqaviləsinin imzalanması üçün əla fürsət olması ilə bağlı bəyanatları da şərh etmişdi: “Ümid edirəm ki, razılıq əldə olunacaq. Daha dəqiq desək, bu razılaşma 2022-ci il oktyabrın 6-da Praqada, sonra Soçidə, Brüsseldə əldə edilib. Əsas prinsiplər razılaşdırılıb, onların sülh müqaviləsinin mətnində təkrarlanması qalır. Hesab edirəm ki, bizim bu işi tez bir zamanda başa çatdırmaq imkanımız var”.
Bəli, Bakı İrəvan üçün bütün imkanları yaradıb. O da buna adekvat olaraq qonşularla sülhə gəlməyin zamanının yetişdiyini anlamalıdır.
İmran BƏDİRXANLI