- Daxili siyasət
- 12:40 07.09.2024
Erməni apostol kilsəsi ilə hakimiyyət arasında münasibətlər gərgin olaraq qalmaqdadır. Sonuncu insident mayın 28-də yaşanıb. Həmin gün Ermənistan polisi bütün ermənilərin katolikosu II Qaregini ölkənin Armavir vilayətində yerləşən “Sardarapat” memorial kompleksində keçirilən təntənəli mərasimə buraxmayıb. Onu müşayiət edən şəxslərlə birlikdə kompleksə gələn katolikosa giriş icazəsinin olmadığı bildirilib.
Qeyd edək ki, mayın 28-i Ermənistanda da müstəqillik günü kimi qeyd olunur. Birinci Ermənistan Respublikasının müstəqilliyi 1918-ci il mayın 28-də elan edilib. Həmin günlə bağlı ölkədə ən əsas tədbir “Sardarapat” kompleksində keçirilir. Mərasimdə baş nazir Nikol Paşinyan, prezident Vaaqn Xaçaturyan, parlamentin sədri Alen Simonyan və digər rəsmi şəxslər iştirak ediblər. Hər il bu tədbirdə katolikos da iştirak edib. Onun son aylarda siyasi proseslərə qarışması, o cümlədən hökumət əleyhinə keçirilən etiraz aksiyalarına açıq dəstək verməsi, kilsənin Tavuş vilayəti üzrə yeparxiyasının rəhbəri, arxiyepiskop Baqrat Qalstanyanın “Vətən naminə Tavuş” adlı hərəkat yaradaraq mitinqlər keçirməsi, nəhayət, mayın 26-da keçirilən mitinqdə keçid dövrü üçün baş nazirliyə namizədliyinin irəli sürülməsi hakimiyyətin də adekvat addımlar atmasına səbəb olub. Zənnimizcə, katolikosun mərasimə buraxılmamasına bu kontekstdə yanaşmaq lazımdır.
Baş vermiş insident Ermənistanda gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilib. Yerli mediada dərc olunan yazılarda insidentin baş verməsinin gerçək səbəbləri açıqlanır. Qeyd edilir ki, II Qaregin özü kölgədə qalmaq şərtilə arxiyepiskop Baqratı irəli verib. Yəni, faktiki olaraq, siyasi proseslərə qoşulub. Bununla da katolikos “mənəvi missiyası ilə sığışmayan” addım atmış olub. II Qaregin məqalələrdə ölkənin ruhani ideologiyası və kilsə ənənələrini dağıtmaqda, habelə cəmiyyətdə düşmənçilik və nifrət toxumları səpməkdə təqsirləndirilir: “Katolikos məhz bu cür münasibətə layiqdir. Çünki kilsəni uçuruma məhz onun özü sürükləyib. İndi isə qoy, özünün dondurulmuş statusu ilə fəxr etsin”.
Məsələyə Paşinyan özü də münasibət bildirib. Mayın 29-da parlamentin həyətində jurnalistlərin “Sardarapat” memorial kompleksində baş verən insidentə dair suallarını cavablandıran baş nazir gözlənildiyi kimi, polisin hərəkətinə haqq qazandırıb. Deyib ki, II Qaregin tədbirə dəvət olunmamışdı: “Qeyd etməliyəm ki, bütün ermənilərin katolikosunun rəhbərlik etdiyi siyasi hərəkat həm əvvəllər, həm də dünən (mayın 28-də–S.H.) dövlət mərasimlərinin keçirilməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyan addımlar atıb. II Qaregin həzrətləri dövlət mərasiminin keçirildiyi yerə yaxınlaşanda polis ona dəvətinin olmadığını izah edib. Onun dəvət gözlədiyi barədə bizim məlumatımız da yox idi. Eyni zamanda, polis katolikosun rəhbərlik etdiyi və siyasi tərəfdarlarının həyata keçirdiyi hərəkatın təxribat xarakterli aksiyalarını davam etdirmək üçün, yoxsa başqa məqsədlə gəlib-gəlmədiyini öyrənməyə çalışıb. Polis gəlişin yalnız dövlət mərasimində iştirak məqsədi daşıdığına dair təminat alandan sonra patriarx həzrətlərinin “Sardarapat” memorial kompleksinə girişini təmin edib”.
Onun sözlərinə görə, Ermənistanın hər bir vətəndaşının hər hansı hərəkatda iştirak etmək və ya etməmək hüququ var. “Söhbət bundan gedir: Məqsəd dövlət mərasiminin keçirilməsinə mane olmaqdır, ya yox? Məsələ bundan ibarətdir”, – deyə Paşinyan bildirib.
Baş nazir onu da deyib ki, Ermənistanda kilsəyə qarşı kampaniya yoxdur, heç vaxt olmayıb və olmayacaq: “Əgər siz kilsəyə qarşı kampaniya görsəniz, bilin ki, bunun hökumətlə və parlament çoxluğu ilə heç bir əlaqəsi yoxdur”.
Ermənistanda populyar olan “Baqramyan 26” teleqram kanalında yerləşdirilmiş “II Qaregin, bilirik ki, siz bizi oxuyursunuz” sərlövhəli müraciətdə katolikosla, Baqratla və ümumiyyətlə, kilsə ilə bağlı proqnozlar verilib. Qeyd edilib ki, II Qaregin hazırda qeyri-müəyyənlik və bataqlıq içindədir: “Biz qiymətləndirmə və proqnozumuzu bölüşmək qərarına gəldik. Mayın 28-də “Sardarapat”da baş verənlər izaholunmaz dərəcədə utancverici idi. Birincisi, siz və elitanız o qədər dəyərsizləşmisiniz ki, hökumət və polis sadəcə olaraq, sizin ictimai yerlərə daxil olmağınıza qadağa qoyub. Yeri gəlmişkən, bu, hökumətin və ya cəmiyyətin deyil, sizin şəxsi probleminizdir. Hətta, ən qorxunc yuxuda belə, biz hansısa şəxsin və ya hakimiyyətin I Vazgenin (I Vazgen 1955–1994-cüillərdə bütün ermənilərin katolikosu olub – S.H.) qarşısını kəsməyə cəsarət edəcəyini təsəvvür edə bilməzdik. Ancaq bir anlıq təsəvvür edək ki, birdən indiki vəziyyətlə üzləşsəydi Vazgen nə edərdi? O, sadəcə olaraq, təvazökarlıqla və səssizcə polisin qarşısında dayanardı və polisin ya utandığından, ya da gələn əmr əsasında yolu açmasına qədər gözləyərdi. Sənin etdiklərini heç vaxt etməzdi. Çünki xristianlığın gücü təvazökarlıqda və səbirdədir. Çünki xristian, xüsusən də din xadimi üsyan edəndə deyil, tədbirli və səbirli olanda güclüdür. Bəs siz və qrupunuz nə etdiniz? Bir fəalın gücü ilə “polis divarını” yarmağa çalışdın, onlara yeniçəri (XIV-XIX əsrlərdə Osmanlı ordusunda piyada qoşunu – S.H.) deyib, başqa təhqirlər yağdırdın. Təsəvvür edin ki, sakit və səbirlə dayanıb gözləsəydiniz, sizə olan hörmət nə qədər artacaq və yolunuzu kəsmə əmrini verənlər nə qədər tənqid ediləcəkdilər. Bu, sizin xristianlığın həqiqi dəyərlərindən nə qədər uzaqlaşdığınızı, ləyaqətinizi itirdiyinizi və özünə hörmət hissinizin tükəndiyini açıq şəkildə göstərən bir epizod idi”.
Bu arada Ermənistan mediası baş nazirin mayın 24-də axşam xalqa etdiyi müraciətinin mətnində dəyişiklik etdiyi barədə məlumat yayıb. Bildirilib ki, Nikol müraciətində sərhədlərin demarkasiyası prosesindən, “tarixi” və real Ermənistandan danışıb, amma əsas məsələyə toxunmayıb. Əsas məsələ isə Tavuş vilayəti üzrə arxiyepiskop B.Qalstanyan başda olmaqla, nümayişçilərə qarşı sərt addımların atılması imiş. Paşinyan bu istiqamətdə zərurətin olduğunu anlayıb və bunu çıxışında da vurğulamaq istəyib. Hər halda, erməni mediasının yazdığı budur. Dünəndən başlayaraq, hökumət qüvvələri tərəfindən etirazçılara qarşı sərt tədbirlərin görülməsinə start verildiyini nəzərə alsaq, bu istiqamətdə yayılan məlumatı doğru saymaq mümkündür.
Bir sözlə, Ermənistan mediasında bildirilir ki, Paşinyan sərhədin demarkasiyasına maneçilik törədən qüvvələrə sərt müqavimət göstərməyə, hətta fövqəladə vəziyyət rejimi elan etməyə hazırlaşırmış. Nikol, əslində, xalqa müraciət mətnində, belə demək mümkünsə, oxu atıb yayı gizlədib. Məsələn, o deyib ki, hökumət nəyin bahasına olursa-olsun, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində başlanılmış işləri başa çatdıracaq. Yəni, Baqrat başda olmaqla, kimlərin hansı oyunlara baş vurmasından, nələri etmələrindən asılı olmayaraq, götürülmüş kurs dəyişməyəcək, bu kursa qarşı çıxanlar cəzalandırılacaq. Yeri gəlmişkən, artıq cəza tədbirləri işə salınıb.
Ermənistanın “Armlur.am” saytının mənbələrinin məlumatına görə, Paşinyan əvvəlcə mesajının böyük hissəsini Baqrata və rəhbərlik etdiyi hərəkata həsr etmək niyyətində olsa da, son anda bu hissəni mesajdan çıxarıb. Daha çox ümumi və fəlsəfi məqamlar, erməni milli identikliyi üzərində dayanıb, ölkənin hazırda üzləşdiyi problem və çətinliklərin köklərinə diqqət yetirib, ən əsası isə çox tez-tez “real Ermənistan” ifadəsini işlədib. Bu ifadə o deməkdir ki, hazırda hakimiyyətin delimitasiya və demarkasiya sahəsində reallaşdırdığı tədbirlərə əks mövqe ortaya qoyanlar reallıq hissini itirmişlərdir.
Mövzu ilə bağlı fikirlərini öyrəndiyimiz “Atlas” Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, politoloq Elxan Şahinoğlu bildirdi ki, Azərbaycana qarşı separatizmin bayraqdarı həmişə erməni kilsəsi olub. Onun sözlərinə görə bütün təxribatların başında da hər zaman erməni kilsəsi dayanıb: “1980-ci illərinin sonlarında Azərbaycan torpaqlarına ərazi iddialarını dəstəkləyən məhz kilsə olub. O zaman kilsəyə I Vazgen rəhbərlik edirdi. Onun anti-Azərbaycan, anti-türk mövqeyi, əslində, torpaqlarımızın işğalına və qətliamlara rəvac verdi. Erməni kilsəsi bu siyasətini dəyişməyib”.
Politoloq qeyd etdi ki, ancaq indi kilsə ilə hakimiyyətin mövqeyi üst-üstə düşmür. “Din xadimləri” adlanan bu şəxslər keçmiş hakimiyyətlərlə əlbir olsalar da, Paşinyanla mövqeləri fərqlidir. Çünki baş nazir və hökuməti Azərbaycanla yığılıb qalmış məsələləri həll etməyə, münasibətləri bərpa etməyə, sərhədləri müəyyənləşdirməyə çalışır. Bu isə kilsənin maraqlarına ciddi şəkildə ziddir: “Çünki kilsə qeyd etdiyimiz kimi, əbədi olaraq siyasətini anti-Azərbaycan, anti-türk mövqeyi üzərində kökləyib. Bu siyasəti dəyişə bilmirlər. Baqratı irəli çıxaran, bu işlərin başında dayanan da məhz II Qaregindir. Özü isə kölgədə dayanmağa çalışır. Katolikosun öz keşişinə açıq dəstək vermədiyi, bu etirazların başında əslində, Eçmiədzinin dayandığını etiraf etmədiyi də səbəbsiz deyil. Çünki bu zaman büdcədən ayrılan yardımdan məhrum ola bilər. Paşinyan və onun hökumətinin üzvləri artıq bu barədə açıqlama veriblər. Onlar sual verirlər ki, kilsə nə üçün vergidən azad olunmalıdır? Digər qurumlar kimi kilsə də vergi verməlidir. Çünki onun kifayət qədər gəliri var. Diaspordan pul alır, torpaq sahələri var və sair. Bu, kilsə ilə Paşinyan hökuməti arasında artıq açıq qarşıdurma deməkdir”.
Müsahibimiz onu da bildirdi ki, Paşinyan kilsə ilə açıq qarşıdurmaya getməklə keşişi və onun arxasında dayanan gücləri neytrallaşdırmağa çalışır. Paşinyan yaxşı bilir ki, keşişi qızışdıran məhz II Qaregindir: “Paşinyan “Sardarapat” memorial kompleksində keçirilən təntənəli mərasimə katolikosu buraxmamaqla ona açıq mesaj verir ki, artıq sən də radikal müxalifətin siyasətinin içindəsən. Mən radikal müxalifətlə müarizə apardığım kimi, səninlə də mübarizə aparacağam”.
Erməni cəmiyyətinin hər zaman kilsənin arxasınca getdiyini qeyd edən E.Şahinoğlu hayların bu dəfə Eçmiədzinə dəstək vermək istəmədiyini vurğuladı. Xalq Paşinyana Azərbaycan və Türkiyə ilə məsələləri həll etməsi üçün mandat verib. Nikolun son açıqlamaları rəsmi İrəvanın noyabr ayınadək Azərbaycanla sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulması barədə saziş imzalamaqda maraqlı olduğundan xəbər verir.
Səxavət HƏMİD