- Daxili siyasət
- 12:40 07.09.2024
Dünyanın ən çətin işinin qanmazı qandırmaq olduğu barədə çox eşitmişik. Amma bu işin niyə mümkün olmadığının səbəblərini ağlımız dünyanın gərdişi-rəftarını tam dərk edəndən sonra anladıq. Amma uzun müddət məşhur detektiv Şerlok Holmsun “istənilən çətin vəziyyətdən mütləq bir çıxış yolu var” prinsipinə söykənərək, hətta qanmazı da bir yolla başa salmağın çətin olmadığını düşünürdük. Amma elə deyimiş. Bunu son otuz ildə Azərbaycan xalqı bütün duyğu üzvləri ilə hiss etdi, yaşadı və gələcək nəsillərin də heç vaxt unutmayacağı gerçəyin canlı şahidl oldu. Sağalmaz şovinizm xəstəliyinə yoluxmuş qonşu hayların bizə qarşı islaholunmaz düşmənçiliyini, torpaqlarımızdan “şizofrenikcəsinə” pay ummasını, murdar və bəd əməllərini boynumuza yükləmək həyasızlığını, sülhə gəlməməyin qatır tərsliyini görəndən sonra tam əmin olduq ki, dünyanın ən çətin işinə əncam çəkmək, doğrudan da, hünər və iradə xaricindədir.
Reallıqla tarixiliyin fərqi
İndi müşküllüyü qədər də ağır olan bu missiyanı yerinə yetirmək Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanın qismətinə düşüb. Ağır missiyadır, amma onu həyata keçirməkdən başqa seçimi qalmayan Paşinyan üçün bu, həm də “olum–qalım” məsələsinə çevrilib. Bəli, iki əsr boyu batmanla yeridilən azarı misqalla müalicə etmək asan deyil. Burada səbir və təmkinlə yanaşı, eyni zamanda, cəsarət tələb olunur. Paşinyanın qarşısında müharibədə məğlub olmuş, qıcığından “revanş zəncirini” çeynəyən və bu səbəbdən müalicəyə çətin gələn erməni cəmiyyətinin böyük əksəriyyəti durur.
Ermənistan və Azərbaycan arasında tərəflərin arzuladığı sülhün sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyasından keçdiyi artıq heç kəsə sirr deyil. Bunu Hayastan isteblişmentinin də qəbul etdiyini səsləndirdikləri bəyanatlardan bilirik.
“İndi mən böyük əminliklə deyə bilərəm ki, təhlükəsizliyin legitimlikdən daha güclü və effektiv təminatı yoxdur”. Ermənistan parlamentində təşkil olunmuş “hökumət saatı”ndakı çıxışında baş nazir Nikol Paşinyan belə deyib. O, hakim “Mülki müqavilə” partiyasından olan deputatın sərhədlərin delimitasiyası prosesinin hansı xəritələr əsasında aparıldığı barədə sualını cavablandırarkən bildirib ki, SSRİ-nin dağılması zamanı “de-yure” mövcud olan sərhədlər təkrar yerinə qaytarılır, yəni yeni sərhəd yaradılmır. “1988-ci ildə demarkasiya işləri ətrafında çox danışılır. Əvvəla, bir daha vurğulayıram: burada qeyd olunanlar tamamlanan işin nə vaxt və necə qüvvəyə minməsidir. Əlimizdəki sənədə görə, bu iş hüquqi prosedurlardan keçmədiyi üçün hələlik “de-yure” qüvvəyə minməmişdir. Yəni, onun heç bir hüquqi qüvvəsi yoxdur. İkincisi, bu iş əsasında xəritələr yaradılmayıb”, – baş nazir deyib.
Sonra Paşinyan delimitasiyanın aparıldığı xəritələri parlamantarilərə nümayiş etdirib. Bunlar 1969-cu ilin xəritələrinə əsaslanan 1976-cı ilin inzibati xəritələridir. “Biz olduqca diqqətli iş apararaq xəritələrdə Ermənistanın sərhədlərinin bütün perimetrini əks etdirmişik. Bağanis, Voskepar, Kirants, Berkaber kəndlərində SSRİ dağılan zamanı mövcud olan sərhədlərin “de-yure” bərpası ilə bağlı hüquqi qüvvəyə malik xəritələr əsasında demarkasiya apardıq”, – deyə Ermənistanın baş naziri bildirib.
“Deyirsiniz ki, İrəvanı itirək?”
Daha sonra Paşinyan çıxışında bildirib ki, əvvəllər parlamentdə müxalifətlə müzakirələr olub, Ermənistanın suveren ərazisinin neçə kvadratkilometr olması ilə bağlı sual qaldırılıb, amma bu suala konkret cavab verilməyib: “İndi biz Ermənistan ərazisinin 29 min 743 kvadratkilometr olduğunu deyirik. Bu, indiki real Ermənistan anlayışıdır, tarixi Ermənistan təfəkkürünün daşıyıcısı olanlar bu məntiqi düzgün dərk etməlidirlər”.
Ermənistan baş naziri ölkə parlamentində çıxışı zamanı onu da qeyd edib ki, “gələnlər deyirlər ki, guya, biz heç bir qarşılıq gözləmədən hərəkat edirik. Amma mən deyirəm ki, bu düşüncə birbaşa dövlətsizliyə, suverensizliyə, vətəndaşsızlığa gətirib çıxarır”.
Paşinyanın bunun ardınca dediklərini separatçılara və revanşistlərə ismarıc kimi qəbul etmək olar: “İrəvanın mərkəzindəki kafedə oturub Qarsı xəyal edən insanlar yəqin ki, bununla İrəvanın özünü itirmək istəyirlər. Baxın, real və tarixi Ermənistan arasındakı fərq bundan ibarətdir. Həmin adamlar istəyirlər ki, real Qafanda oturan insanlar Zəngilan və ya, necə deyərlər, Sanasarı xəyal etsinlər və bunun sayəsində də tarixi Qafanı itirsinlər. Əslində, bu, konseptual müzakirədir. Real Ermənistan gələcəklə bağlı məsələdir. Biz deyəndə ki, gələcək var, bu, elə gələcəkdir”. Paşinyan əlində tutduğu xəritəni parlamentarilərə göstərib: “Bu, real Ermənistan konkretdir. Biz onun sərhədini bilirik və onun təhlükəsizliyini səhərdən-axşama qədər soruşmaqla deyil, qanuni mövqeyimizdə dayanmaqla təmin edirik”.
Başqa sözlə, Nikol Paşinyan qanunverici orqanda təmsil olunanların nəzərinə çatdırır ki, Azərbaycanla sərhəd “Dağlıq Qarabağ münaqişəsi” başlayana kimi mövcud olan, işğala qədərki xətdən keçəcək. O, dolayısı ilə cəmiyyətə otuz il bundan qabaq başladılan münaqişənin və işğalın yanlış olduğunu anlatmağa çalışır. Özü də yaxşı bilir ki, bu həqiqəti hay cəmiyyətinə qəbul etdirmədən qonşuları Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmaq, sülh sazişini bağlamaq, eləcə də regional kommunikasiyaların açılmasına nail olmaq mümkün deyil.
Labirintdən çıxış yolu
Ermənistan baş naziri hazırda iki cəbhədə “vuruşmağa” məhkumdur. Bu zaman onu da yaxşı bilir ki, ölkə daxilindəki çeşidli müxalif qüvvələrin hakimiyyəti devirmək cəhdlərinin qarşısının alınması nə qədər aktualdırsa, xaricdəki tərəfdaşlarının göstərişlərinə əməl etmək bir o qədər qəlizdir. Bakının təklif etdiyi “Qafqaz evi” ideyasını, “3+3” platformasını düşdüyü siyasi labirintdən qurtuluş yolu kimi görməyə başlayan baş nazir Azərbaycanla vasitəçisiz, birbaşa dialoqun real effektini nəzərə almaya bilməz. O, Tavuşda sərhədi müəyyənləşdirən protokolun iki ölkə arasında yekun sülh müqaviləsinə aparan ən doğru yol olduğunun da fərqindədir. Bu reallığı tərəflər kimi, sabiq vasitəçilər olan kənar aktorlar, dünənə qədər “tet-a-tet” təmasları qəbul etmək istəməyənlər də qəbul edir, dəstəkləyir, hətta alqışlayırlar. Azərbaycan və Ermənistan Xarici işlər nazirlərinin Almatı görüşünün yekunlarından razı qalanların arasında Parisin də olması artıq Cənubi Qafqazda yeni reallıqla barışmağın təzahürü sayıla bilər.
“Biz Ermənistanın da daxil olduğu “3+3” platforması vasitəsilə əməkdaşlığı davam etdirməyə sadiqik”. Bu sözləri Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Mariya Zaxarova iki gün əvvəl keçirdiyi brifinqdə deyib. Azərbaycan–İran münasibətlərinin yaxşılaşmasının bütövlükdə Cənubi Qafqaz və Xəzər dənizi regionunda vəziyyətə müsbət təsir göstərəcəyini vurğulayan Zaxarova Kremlin həm bölgə ölkələri, həm də onların qonşuları arasında regional layihələrin inkişafında böyük potensialı gördüyünü qeyd edib. “Xüsusilə, bu məntiq Şimal–Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin genişləndirilməsi üzrə işimizdə öz əksini tapıb. Biz Bakı və Tehranla, o cümlədən Rusiya–Azərbaycan–İran formatı çərçivəsində, həmçinin “3+3” məsləhətçi regional platformada sıx əməkdaşlığı davam etdirməyə sadiqik”, – deyən M.Zaxarovanın bu zaman Ermənistanın adını çəkməməsinin səbəbi Moskva ilə İrəvan arasındakı münasibətlərdə yaranmış müvəqqəti soyuqluqla bağlıdır.
Əslində, Rusiya XİN-in rəsmisinin üstünə fokuslandığı və Ermənistanın da yer aldığı “3+3” platformasın ona gətirəcəyi dividentlərə, yəqin ki, buna Paşinyanın özü də şübhə eləmir. Rusiya, İran, Türkiyə, Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanın daxil olduğu “altılıq” kənar müdaxilə olmadan həm ikitərəli, həm də regional təmaslarda aralarındakı mövcud anlaşılmazlıqları aradan qaldırmağa, daha sonra transmilli layihələrdə birgə əməkdaşlığa başlamağa qadirdir.
Bu fürsəti əldən qaçırmamaq üçün Nikol Paşinyan hakimiyyətinə qarşı daxili təhlükəni tezliklə tam aradan qaldırmalı, ikitərəfli dialoqu intensivləşdirməli və yekun sülh sazişinə imzasını atmalıdır. O ki qaldı cəmiyyətin onun qəbul etdiyi reallıqla barışmaq istəməyən kəsiminə, burada ən doğru variant “gec olar, güc olar” prinsipinə güvənməkdir.
Əhməd QƏŞƏMOĞLU,
Tərəqqi və Demokratiya İctimai Birliyinin rəhbəri, sosioloq
Paşinyan dünyada gedən prosesləri duyur və başa düşür ki, indi onun xalqının, dövlətinin yolu saxta tarixlə qonşulara torpaq iddiaları irəli sürməkdən deyil, onlarla səmimi münasibətdən və sülh yaratmaqdan keçir. Bu, onun müsbət cəhətidir. İntəhası, o, hazırda elə bir ictimai-siyasi şəraitdədir ki, hətta, həqiqəti deməyin özü çətindir. Doğrudan da, tarixi şəraitin elə bir məqamı olur ki, həqiqəti dilə gətirmək təhlükəyə çevrilir. Dünyanın obyektiv inkişaf dinamikasının, reallığın onun özündən və xalqından nəyi tələb etdiyini anlaması Nikol Paşinyanın üstünlüyüdür.
Problemi həll etmək üçün Ermənistan baş nazirinin müasir elmi metodlardan istifadə etməsinə ehtiyac var. O, qarşıya qoyduğu məqsədin vəziyyətdən çıxış yolu olduğuna inanır, amma xalq, kütlə bunu tam qəbul etmir. Bu şəraitdə sərt qərarların qəbulu ölkədaxili fəlakətli durumu daha da gərginləşdirə, onun özünün kürsüsündən məhrum olmasına gətirib çıxara bilər.
Bəli, Paşinyan xalqını sevən adamdlr və hakimiyyətdə ona kömək etməkdən ötrü qalmaq istəyir. Amma ictimai fikri dəyişmədən, kütləni həmin həqiqətə inandırmadan bunu etmək çətin olacaq. Bunu bacarsa cəmiyyətin böyük əksəriyyəti dediyimiz məqsədə doğru özü gedəcək. Deməli, indi Paşinyanın əsas işi tərəfdarlarını birləşdirmək, onun həqiqətinə inanan cəmiyyətin potensialını üzə çıxarmaqdır.
İmran BƏDİRXANLI