- Daxili siyasət
- 12:40 07.09.2024
Sözdə özünü Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh sazişinin tezliklə imzalanmasına tərəfdar olduğunu söyləyən, əməldə isə danışıqlar prosesini ən müxtəlif vasitələrlə ləngitməyə çalışan Qərbun “qovluğunda nə gizlətdiyi” tapmaca deyil. Burada Qərb deyəndə, aydın məsələdir ki, ABŞ və Fransanı nəzərdə tuturuq. Vaşinqton və Paris (bundan sonra “Vaşpar” – red.) Cənubi Qafqazın onların orbitindən birdəfəlik çıxacağı faktı ilə heç cür razılaşmaq istəmirlər.
Bəs, onları narahat edən nədir? Əlbəttə, Ermənistanın taleyi deyil. Axı, Şərq məhsullarının dünya bazarına çıxışını təmin edəcək ən vacib nəqliyyat qovşağı sayılan Orta dəhlizin Zəngəzur qolu daha çox Türkiyə və Azərbaycanın nəzarəti altında, eləcə də Rusiya və Çinin yaxından iştirakı ilə reallaşacaq. İndi Qərb texnoloqları bu “risk”in qarşısının alınmasının ən effektiv yolu, transmilli layihənin reallaşmasına əsas əngəl kimi məhz Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh sazişinin imzalanmamasını görürlər. Bundan ötrü Vaşpar İrəvanı Bakı ilə sülhə gəlməkdən çəkindirmək üçün ona hərbi-siyasi dəstəyini artırıb. Oyunun ssenarisinə görə, Ermənistan ona verilən silahlardan özünün revanşist planlarını reallaşdırmaq üçün istifadə etməyə çalışacaq. Bu isə hayların təkcə Rusiyadan deyil, həm də sülhdən uzaqlaşması demək olacaq. Nəticədə Orta dəhliz layihəsi qeyri-müəyən müddətə təxirə düşəcək və Vaşpar Cənubi Qafqazla bağlı planlarını həyata keçirməkdən ötrü vaxt qazanacaq.
* * *
ABŞ Dövlət katibinin müavini Uzra Zeya İrəvana səfərində açıqladığı kimi, bundan sonra Pentaqonun nümayəndəsi Ermənistan müdafiə nazirliyində çalışacaq. Yəni, bu, o deməkdir ki, Vaşinqton Ermənistanın, sadəcə, hərbi sahəsini deyil, bütövlükdə, onun siyasi fəaliyyətini də öz nəzarəti altına alır. Moskvanın İrəvanın bu addımına kəskin reaksiyasını eşitdik. Bəs, indiki durumda Ermənistanın Rusiya və KTMT, eləcədə Avrasiya İqtisadi İttifaqı ilə müttəfiqlik əlaqələrinin davam etdiyi vəziyyətdə bu ölkənin müdafiə nazirliyində amerikalı hərbi kəşfiyyatçının yerləşməsi onun üçün hansı nəticələrə gətirib çıxara bilər? Biz hələ Bakının ABŞ Dövlət katibi Antoni Blinkenə verəcəyi tam məntiqi sualını demirik. Yəni, onun “Azərbaycanla Ermənistan sülh sazişini imzalamağa həmişəkindən daha yaxındırlar” sözlərinin səmimiyyətinə necə inanaq? Məsələyə yerli və xarici ekspertlərin münasibətini öyrəndik. Onların birinci suala verdikləri cavablarını oxuculara təqdim edirik.
Qırğızıstanlı siyasi ekspert, tarix elmləri doktoru, professor Əsgər Cakişev belə hesab edir ki, Paşinyan hökumətinin son siyasi addımlarına diqqət yetirsək, bu, onun KTMT üzvlüyündən və Rusiya ilə strateji tərəfdaşlıqdan uzaqlaşması, ABŞ-yə, kollektiv Qərbə doğru hərəkət etməsi mənasına gəlir: “Qeyd etmək lazımdır ki, “yeni dostları” ilə əməkdaşlıqdan Ermənistanın gözləntiləri, sadəcə, illüziyadır. İrəvanın bu təhlükəli oyuna baş vurması KTMT-yə üzv ölkələr və regiondakı qonşularla, xüsusilə, Ermənistanla bütün əməkdaşlıq sazişlərinə yenidən baxmağa məcbur olacaq İranla münasibətlərinə heç də pozitiv təsir göstərməyəcək”.
Kollektiv Qərbin bu kimi məsələlərdə işlətdiyi taktikaya toxunan ekspertə görə, amerikalılar keçmişdə sınaqdan çıxardıqları “Anakonda” adlı doktrinanı yenidən həyata keçirməyə çalışırlar: “Yəni, ABŞ özünə dost saymadığı ölkələrin ətrafında ona düşmən ölkələrin qurşağını yaratmaqla sərhədlərinin perimetri boyu təzyiq göstərir. Bu yolla qlobal rəqibi mühasirəyə alıb boğur. Qlobal güclərin bölgədə müşahidə olunan güzəştsiz toqquşmasında İrəvan şahmat taxtasındakı piyada rolunu oynayır. Bu isə Ermənistanın öz tarixindən ibrət dərsi almadığını və növbəti dəfə erməni xalqını fəlakətə sürüklədiyini göstərir. Rəsmi İrəvanın bu cür siyasi avantüralara getməsi nəinki erməni xalqını böyük problemlərlə üz-üzə qoyacaq, üstəlik, o, oyunun sonunda öz dövlətçiliyini itirmək təhlükəsi ilə üzləşə bilər”.
Qonşu ölkədə baş verənlər kənar müşahidəçidə daxildən və xaricdən çeşidli təzyiqlərlə üzləşən Paşinyan iqtidarının başını itirməsi qənaətini yaradır. Bu zaman məhz xalqın və dövlətin mənafeyinə xidmət edəcək sülh sazişini imzalamaq əvəzinə, kənardan, həm də Vaşpar kimi şübhəli niyyətli aktorlardan yardım gözləməsi onun növbəti avantüranın qurbanı olacağını tezləşdirəcək.
* * *
“Amerikanın Cənubi Qafqazda məqsədi aydın və şəffafdır: Ermənistanı özünün xarici siyasət orbitinə cəlb etmək və onu Rusiyadan tamamilə qopartmaq. Bunun Moskvada qıcıq yaratmasının və reaksiyaların şahidiyik”. Bu fikirləri səsləndirən Qərbi Kaspi Universitetinin professoru, politoloq Fikrət Sadıqov “XQ”-yə açıqlamasında onu da xüsusi olaraq qeyd etdi ki, Ermənistan Rusiya ilə münasibətləri birdəfəlik qırmağa hələ tələsmir: “Amma indi söhbət başqa məsələdən gedir. Yəni, ABŞ Ermənistanın müdafiə nazirliyinə xüsusi nümayəndə göndərməklə, yaxud birgə təlimlər keçirməklə məqsədinə çata biləcəkmi? Ermənistanda hansısa fors-major hal yaranacağı təqdirdə, okeanın o tayından gəlib onun arxasında duracaqmı? Şəxsən mənim buna böyük şübhələrim var. Çünki postsovet məkanında baş verən proseslər bu ehtimalın əksini nümayiş etdirir. Gürcüstanın timsalında bunu gördük. Onlar 2008-ci ildə, faktiki olaraq, iki müxtar vilayətlərini itirdilər. O zaman Qərb, ABŞ ona kömək edə bilmədilər. Yaxud Ukraynanı götürək. Vaşinqton Kiyevə həm silah verir, həm də maliyyə yardımı göstərir. Eyni zamanda, xəbərdarlıq edir ki, onun raketləri ilə Rusiya ərazisinə zərbə endirməsin. Buna nə ad vermək olar? Bəs, Qərbin Ermənistana hərbi yardımının arxasında nə gizlənir? Hər şey ortalıqdadır. Onların Ermənistanı özlərinin maraq dairəsinə salmaq, ondan maşa kimi istifadə etmək niyyətləri göz qabağındadır. Gürcüstan kimi, sabah Ermənistanda da vəziyyət qəlizləşsə, ABŞ-nin onun arxasında dayanacağına inanmıram. Sadəcə olaraq, məlumdur ki, Vaşinqton və Parisin oyunları müəyyən xəttə qədərdir. O xətti keçənə dərhal arxa çevirirlər. ABŞ-nin Ermənistanı müdafiə etmək naminə ora qoşun yeridəcəyi və ya hərtərəfli müdafiə edəcəyi ağlabatan məsələ deyil. Yuxarıda sadaladığım nümunələr vaxtilə bunun tam əksini sübuta yetirib”.
Doğrudan da, son nəticədə ABŞ bölgədə nəyə nail olmağa çalışır? Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etməsi Cənubi Qafqazda çoxdan qurulmuş hərbi-siyasi konfiqurasiyasını dəyişdi. Bakı dost və qardaş Türkiyənin, eləcə də etibarlı portnyorlarının dəstəyi ilə Vaşpar kimi bölgəyə bayraqlarını sancmaq istəyən kənar güclərin maraqlarına ciddi zərbə endirdi. Azərbaycan hakimiyyəti regionda maraqları toqquşan həmin güclərə onun iradəsindən kənar hərəkət troyektoriyası tanımadığını sübut elədi. Prezident İlham Əliyevin II Şuşa Qlobal Media Forumunda ABŞ-nin demokratik administrasiyası ilə münasibətlərlə bağlı çıxışında bölücü xətlərin yolverilməz olduğunu xüsusi vurğulaması təsadüfi deyildi. Yəqin Ağ ev bu tezisin altında nəyin nəzərdə tutulduğunu anlamamış deyil.
* * *
Ankara Universitetinin professoru, politoloq Toğrul İsmayıl da hazırda bölgədə geosiyasi oyunların getməsi versiyası ilə razılaşdığını bildirdi: “Amerikalılar həmişə Qafqaz regionunda maraqlı olublar. Hazırda ABŞ-nin bölgədə ən böyük səfirliyi İrəvandadır. Bu, onu deməyə əsas verir ki, amerikalılar Ermənistanın ondan özünün geosiyasi maraqları üçün istifadə etmək istəyini çoxdan görüblər. Ermənistan həmişə bu cür manevrlər edir, böyük dövlətlərlə oynamağa çalışır və sonda öz siyasətçilərinin ağılsız hərəkətləri ucbatından erməni xalqının başı ağrıyır. Bu səbəbdən onlar bütün dünyaya səpələniblər. Reallıq ondan ibarətdir ki, Ermənistan həm Rusiya, həm də KTMT ilə razılaşmaları pozur. Bu da Ermənistanın özünə problemlər yaradır. Amma təəssüf ki, onlar öz hərəkətləri ilə bütün Cənubi Qafqazı böyük dövlətlərin oyunları üçün platsdarma çevirirlər”.
İrəvanın Moskva və KTMT ilə gələcək münasibətlərinin onun öz ixtiyarında olduğunu deyən politoloq bundan Azərbaycanın və Türkiyənin narahat olmadığına diqqəti çəkdi: “Çünki Bakının artıq həm Rusiya, həm də ABŞ ilə normal münasibətləri var. Qoy Ermənistanın başbilənləri, erməni xalqı bunlarla necə davranacağını düşünsün. Bəli, onun üçün heç də hər şey asan deyil. Düşünürəm ki, bu proseslər erməni cəmiyyətində daha böyük stressə səbəb olacaq və ciddi fəsadların yaranması mümkündür. Axı, Ermənistan ərazisində Rusiyanın hərbi bazası, əsgərləri, texnikası var və zəif İrəvan üçün bu keçmiş “varidat”dan qurtulmaq asan olmayacaq. Vaşinqton isə Ermənistandan bölgədə öz məqsədlərinə çatmaq üçün istifadə edə, sonra da onu tam unuda bilər. Deməli, ermənilərin öz başları ilə düşünməyə başlamasının vaxtı çatıb”.
Bundan ötrü Bakı İrəvana kifayət qədər vaxt və imkan verdi. İndi böynuna götürdüyü öhdəliyin yerinə yetirməyin, verdiyi vədə əməl etməyin məqamıdır. Ermənistan konstitusiyasında qonşularına torpaq iddialarını təmizləməli, Minsk qrupunun “de-yure” buraxılması üçünə ATƏT-ə müraciət etməli, Zəngəzur dəhlizin ilə bağlı mövqeyini dəqiqləşdirməlidir. Bunlar Bakının sülh sazişinin mətninə onuncu əlavə və təklifləri deyil, dəyişməz şərtləridir. Əks-təqdirdə İrəvan nəinki sülh müqaviləsini unutmalı, üstəlik, 1987-1988-ci illərdə doğma yurdlarından qovduğu azərbaycanlıların Ermənistana qayıtmasını təmin etməli, onların bu hüququna hörmətlə yanaşmalı və təbii istəklərini yerinə yetirməlidir. Məgər beynəlxalq hüquq, həmçinin dəstəyinə arxalandığı Vaşparın insan hüquqları ilə bağlı müəllifi olduqları konvensiyalar bunu tələb etmir?
İmran BƏDİRXANLI