- Daxili siyasət
- 12:40 07.09.2024
Çar Rusiyasının erməniləri tarixi Azərbaycan torpaqlarına köçürməsindən, burada onlar üçün “erməni vilayəti” yaratmasından bir müddət sonra azərbaycanlılara düşmən münasibət bəsləməyə başlamış hayların 1905-1907, 1918-20-ci illərdə xalqımıza qarşı törətdikləri soyqırımı siyasəti XX əsrin 80-ci illərinin sonlarından etibarən yenidən geniş vüsət almağa başladı. Bu istiqamətdə ilk addım 1987-ci ilin sonlarında atıldı. Həmin vaxt Ermənistan SSR-in Qafan rayonunda azərbaycanlıların öz tarixi torpaqlarından zorakılıqla deportasiyası prosesinə, necə deyərlər, start verildi.
Sonrakı iki il ərzində (1988-89-cu illərdə) Ermənistanın müxtəlif şəhər və rayonlarında yaşayan azərbaycanlılar da eyni aqibətlə üzləşdilər. Ermənistanda yaşayan 250 mindən çox azərbaycanlı öz tarixi torpaqlarından zorla qovuldu, onlardan 216 nəfəri vəhşicəsinə qətlə yetirildi, 1154 nəfər isə yaralandı. Soydaşlarımız həyatlarını erməni zorakılığından xilas etmək üçün Azərbaycana sığınmaq məcburiyyətində qaldılar.
Deportasiya prosesinə paralel olaraq, 1988-ci il fevralın 13-də keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin mərkəzi Xankəndi şəhərində 30 ildən çox davam edəcək qanlı hadisələrin əsası qoyuldu. Həmin gün şəhərin mərkəzində yerləşən vilayət partiya komitəsinin binası qarşısındakı Lenin adına meydanda Qarabağın Azərbaycandan ayrılaraq Ermənistana birləşdirilməsi tələbi ilə ilk mitinq keçirildi.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, vilayət partiya komitəsinin binası və həmin meydan Azərbaycana və azərbaycanlılara qarşı mənfur planların hazırlandığı yerlər idi. Məhz həmin meydandan separatçıların tələbləri səsləndirilirdi. Binada oturan və onlarla həmfikir olanlar isə həmin tələblərin həyata keçirilməsi üçün praktiki addımlar atırdılar.
Onu da bildirək ki, hazırda həmin bina Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Xankəndi şəhərində, Ağdərə və Xocalı rayonlarında xüsusi nümayəndəliyinin binasıdır. SSRİ-nin dağılmasından sonra separatçıların “intibah meydanı” adlandırdıqları meydan isə hazırda “Zəfər meydanı” adlanır. Martın 18-də Xankəndi şəhərindən Azərbaycan xalqını Novruz bayramı münasibətilə təbrik edən Prezident İlham Əliyev bu barədə də öz fikirlərini bölüşdü. Dövlətimizin başçısı dedi: “Uzun illər ərzində bu meydan və bu bina separatçıların yuvası idi. Ermənistan tərəfindən maliyyələşdirilən və silahlandırılan separatçılar faktiki olaraq Ermənistan ordusunun bir hissəsi idi. Məhz bu meydanda xalqımıza qarşı çirkin planlar hazırlanırdı. Məhz bu binada Xocalı soyqırımının törədilməsi üçün əmrlər verilmişdir. Bu gün isə biz bu meydanda dayanmışıq. Əziz xalqıma bildirmək istəyirəm ki, mən bu meydana “Zəfər meydanı” adı vermişəm, bundan sonra bura “Zəfər meydanı”dır”.
1988-ci il fevralın 22-də Xankəndi–Ağdam şosesi üzərində yerləşən Əsgəran qəsəbəsi yaxınlığında erməni yaraqlılarının DQMV Xalq Deputatları Sovetinin vilayətin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi qərarına etiraz edən dinc azərbaycanlı nümayişçilərə atəş açmaları nəticəsində iki gənc soydaşımızın şəhid olması münaqişədə ilk qan tökülməsi idi. 1992-ci ilin yanvarından isə münaqişə Ermənistan və Azərbaycan arasında tammiqyaslı müharibəyə çevrildi. Bu müharibə zamanı ermənilər dəfələrlə sülh və bəşəriyyətin təhlükəsizliyi əleyhinə cinayətlər (soyqırımları, terrorçuluq, müharibə cinayətləri və sair) və insanlıq əleyhinə cinayətlər (adamöldürmə, əhalini məhv etmə, deportasiya, ayrı-seçkilik, insan hüquqlarının sistemli və kütləvi şəkildə pozulması) törədiblər.
Mülki əhaliyə qarşı ilk kütləvi qırğın 1992-ci il fevralın 10-12-də Şuşa rayonunun Malıbəyli və Quşçular kəndlərində qeydə alınıb. Həmin qırğın zamanı qeyri-qanuni erməni silahlı birləşmələri təxminən 50-yə yaxın dinc azərbaycanlını qətlə yetiriblər.
Gözlərini qan örtən erməni cəlladları 5 gün sonra Xocavənd rayonunun Qaradağlı kəndi üzərinə hücuma keçiblər. Qeyri-bərabər döyüşlərdə kəndin girov götürülən 118 sakinindən 101-i vəhşicəsinə qətlə yetirilib. Öldürülənlərdən 21-i ahıl, 10-u qadın, 8-i məktəbli olub.
1992-ci il fevralın 25-dən 26-sına keçən gecə Ermənistan azərbaycanlı əhaliyə qarşı Xocalıda soyqırımı törədib. Nəticədə 106-sı qadın, 63-ü uşaq olmaqla, 613 nəfər dinc sakin qətlə yetirilib.
1992-ci il aprelin 8-də Kəlbəcər rayonunun Ağdaban kəndində törədilmiş soyqırımı nəticəsində 130 evdən ibarət kənd tamamilə yandırılıb. 779 nəfər dinc sakinə müxtəlif cür işgəncə verilib, 67 nəfər isə amansızlıqla qətlə yetirilib. Bundan əlavə, 2 nəfər itkin düşüb, 12 nəfər ağır bədən xəsarətləri alıb.
Həmin il avqustun 28-də Goranboy rayonunun Ballıqaya kəndində törədilən qırğın 24 nəfərin ölümünə, 5 nəfərin ağır yaralanmasına səbəb olub.
1993-cü il aprel ayının əvvəllərində Kəlbəcər rayonu ermənilər tərəfindən işğal edilərkən 2 minə yaxın əhalisi olan Başlıbel kəndinin 73 sakini evlərini vaxtında tərk edə bilməyib. Aprelin 2-də kənd sakinlərinin bir qrupu mühasirədən çıxmağa çalışsa da, onların cəhdi uğursuz olub. Bu zaman sakinlərdən 9 nəfər yolda qətlə yetirilib, 2 nəfər girov götürülüb. Digər 62 nəfər dağlara çəkilərək kahalara sığınmaqla özlərini qorumağa çalışıblar. Amma onlar cəmi 18 gün gizli yaşaya biliblər. Aprelin 18-də erməni silahlı birləşmələri dinc sakinlərin sığındığı kahaların yerini aşkarladıqdan sonra onların üzərinə hücuma keçiblər. Həmin gecə dinc sakinlərdən 14-ü girov götürülüb, 18-i qətlə yetirilib. Sağ qalan 30 nəfər isə sığınacaq yerlərini kəndin ərazisindəki digər kahalara dəyişərək mühasirə həyatını davam etdirib. Onlar yalnız gecələr hərəkət etməklə gizli dağ yolları vasitəsilə Ermənistan ordusunun mühasirəsindən çıxa biliblər.
Bu, erməni millətçilərinin XX əsrin sonlarında xalqımıza qarşı təkcə Qarabağda törətdikləri qətliamların qısa statistikasıdır. Onlar mənfur əməllərini 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı da davam etdiriblər. Terror və soyqırımını dövlət siyasətinə çevirmiş Ermənistanın hərbi-siyasi rəhbərliyi Gəncə və Bərdə şəhərlərini raket atəşinə tutub. Gəncə şəhərinə 5 dəfə endirilən zərbələr nəticəsində 27 nəfər həlak olub, 125 nəfər yaralanıb.
Bərdə şəhərinə və rayonun Qarayusifli kəndinə endirilən raket zərbələri nəticəsində isə 27 nəfər həlak olub, 80 nəfər yaralanıb. Onu da bildirək ki, həm Gəncəyə, həm də Bərdəyə edilən hücumlar zamanı şəhər infrastrukturuna, yaşayış binaları da daxil olmaqla, digər tikililərə, avtomobillərə ziyan dəyib. Ermənistanın cəbhə xəttindən xeyli uzaqda yerləşən şəhərlərə raket hücumları nəticəsində həyatını itirənlər və yaralananlar arasında azyaşlılar da olub.
Qafqaz Tarixi Mərkəzinin direktoru, tarixçi Rizvan Hüseynov “XQ”yə açıqlamasında bildirdi ki, Azərbaycan xalqı XX əsrin əvvəlindən, konkret olaraq, 1905-ci ildən erməni millətçilərinin cinayətləri ilə üz-üzə qalıb. Xalqımıza qarşı çox böyük qırğınlar, qətliamlar törədilib. Azərbaycanlılar erməni millətçiliyindən böyük bəlalar görüblər: “Ancaq XX əsrin əvvəllərindəki əsas qırğınlar 1905-07 və 1918-20-ci illərdə baş verib. Sovet dövründə də erməni millətçilərinin təxribatçı hərəkətləri olurdu. Lakin ən qanlı hadisələr 1988-1994-cü illərdə yaşanıb. Birinci Qarabağ müharibəsi vaxtı törədilən cinayətlər, soyqırımları böyük bir planın tərkib hissəsidir. Belə suallar yaranır: Ermənilər nə üçün azərbaycanlılara qarşı belə qəddarcasına davranıblar? Xalqımıza nə üçün vəhşicəsinə divan tutublar? Çünki dünyada indiyədək saysız-hesabsız müharibələr baş versə, elə XX əsrdə çoxlu qanlı qarşıdurmalar yaşansa da, onların heç də hamısında insanlıq əleyhinə cinayətlər, soyqırımları baş verməyib. Ancaq ermənilər plan əsasında, sistemli şəkildə Azərbaycan xalqına, eləcə də digər türk-müsəlman xalqlarına qarşı yüz ildən çox soyqırımları törədiblər”.
R.Hüseynov hesab edir ki, bunun kökünü erməni düşüncəsində olan naqisliklərdə axtarmaq lazımdır: “Yəni, erməni millətçilərinin beyinlərinə yerləşmiş mifik “böyük Ermənistan” xülyasına görə, bu ərazilərdə ancaq haylar yaşamalıdır. Daşnaklar və onların xaricdəki havadarları belə bir konsepsiya işləyib hazırlayıblar. Həmin konsepsiya sonradan erməni xalqının düşüncəsinə yeridilib. Guya, qədimdən “böyük Ermənistan” mövcud olub və bura müasir Ermənistan, Qarabağ da daxil olmaqla, Azərbaycan əraziləri, Gürcüstan və İranın bəzi torpaqları və Türkiyənin 6 vilayəti daxildir. Guya, bu ərazilərdə yaşayan yeganə xalq ermənilər olublar. Haylar xəstə təxəyyülü ilə iddia edirlər ki, biz bura sonradan gəlmişik, onları qırmışıq, dövlətlərini yıxmışıq. Onlar bu mifdən “hüquqi əsas” kimi istifadə edərək, XIX əsrin sonlarında Türkiyədə, XX əsrin əvvəllərində isə Azərbaycanda türk-müsəlman xalqlarına qarşı soyqırımları törədiblər”.
Müsahibimiz qeyd etdi ki, əgər haylarda zərrə qədər sağlam düşüncə olsaydı, başa düşərdilər ki, onlar bununla özlərinin deyil, xarici qüvvələrin maraqlarına xidmət ediblər: “Bunlar o xarici qüvvələrdir ki, onlar türk-müsəlman toplumlarını qıraraq, bizim dövlətçiliyimizi əlimizdən almaq, iradəmizi sındırmaq istəyiblər. Erməni millətçilərindən burada bir maşa kimi istifadə olunub. Hər dəfə də erməni terrorçuları törətdikləri cinayətlərə görə ağır cəzalarını alıblar”.
Ancaq bütün bu əməllərə baxmayaraq, Ermənistan və onun xaricdəki havadarları öz məkrli məqsədlərinə nail ola bilmədilər. Ermənistan dövlətinin əsl terrorçulara xas əməlləri Azərbaycan xalqının əzmini qıra bilmədi, əksinə onu daha da mətinləşdirdi və “dəmir yumruğa” çevirərək düşmənin, necə deyərlər, başını əzdi. Nəticədə Ermənistan “ağ bayraq” qaldıraraq, təslim oldu. Qələbəyə gedən yolda həyatını itirmiş soydaşlarımızın əziz xatirəsi isə qəlblərdə əbədi yaşayacaqdır.
Səxavət HƏMİD