- Daxili siyasət
- 12:40 07.09.2024
“Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan arasında Münxendə keçirilən ikitərəfli görüş nə danışıqlarda irəliyə doğru sıçrayış, nə də sülhün yeni impuls mənbəyi idi”. Bu fikirlərin müəllifi, tanınmış siyasi şərhçi Orxan Amaşov “XQ”-yə müsahibəsində onu da xüsusi olaraq vurğuladı ki, 2024-cü ildə sülh prosesinin xarakteri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Həmsöhbətimiz hesab edir ki 2023-cü il dekabrın 7-də əldə edilmiş ikitərəfli kompromis sonrakı görüşlərin xarakterini müəyyən edir.
– Orxan bəy, Azərbaycan Prezidenti və Ermənistan baş naziri arasında Münxendə keçirilən ikitərəfli görüşdə əldə olunan hansısa konkret nəticədən söhbət getmədi. Ümumiyyətlə, həmin görüşün əhəmiyyətini necə dəyərləndirərdiniz?
– Azərbaycan–Ermənistan danışıqlarının hazırkı vəziyyətini dəyərləndirmək çətin olsa da, bununla belə, sülh danışıqlarının sırf ikitərəfli xarakter daşıdığı adi gözlə görünür. Əgər belə demək mümkünsə, bu məsələdə tələskənlik yoxdur. Burada xarici aktorların rolu yalnız tərəflərə danışıqlar üçün platforma təqdim etməklə, özlərini prosesdən kənar qoymaqla məhdudlaşır. Ümid var ki, Bakıda COP29-un keçiriləcəyi bu il iki qonşu ölkə arasında sülh gündəmini irəli aparmaq üçün yeni stimullar yaranacaq.
Prezident İlham Əliyevlə baş nazir Nikol Paşinyan arasında, demək olar ki, bütün ikitərəfli görüşlər, istər beynəlxalq konfranslar çərçivəsində “formal olaraq gözlənilməz” tet-a-tet söhbətlər olsun, istərsə də rəsmi əsasda təşkil olunsun, hamısının ümumi cəhəti var. Bu, müxtəlif dərəcədə sakitləşdirici və stimullaşdırıcı effektlər deməkdir. Əgər birinci effekt yerlərdə artan gərginliyin və hər iki tərəfin ritorikasının sərtləşməsi fonunda “sakitliyə” töhfə verirsə, ikincisi danışıqlara heç olmasa dinamika görüntüsünü vermək, ümid aşılamaq və durğunluğu aradan qaldırmaq baxımından həyati əhəmiyyətə malikdir. Bu iki amilin birgə təsiri bəzən qeyri-müəyyən müddətdə impuls parıltısını əmələ gətirir və bu zaman Bakı və İrəvan sülh yolunda bəzi irəliləyiş əldə ediblər. Əminliklə demək olmaz ki, fevralın 17-də Almaniya Kansleri Olaf Şoltsun təşəbbüsü ilə Münxen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində aparılan birbaşa danışıqlar hissolunacaq yeni impulsa gətirdi, amma parlaq çəkildə özünü göstərməsə də, “sakitləşdirici” və “stimullaşdırıcı” effektlər mövcud idi.
– Yəqin o amili də nəzərə almalıyıq ki, Münxen görüşü Ermənistan ordusunun fevralın 12-də şərti sərhəddə törətdiyi silahı təxribatdan cəmi beş gün sonra keçirilirdi.
– Bəli, həmin görüş beş aylıq nisbi sabitlikdən sonra şərti sərhəddə gərginliyin alovlanmasından sonra baş tutdu. Fevralın 12-də erməni snayperi azərbaycanlı sərhədçini yaraladı və Bakı buna qarşı sərt cəza tədbirləri gördü. Nəticədə 4 erməni hərbçisi həlak oldu, biri isə yaralandı. Sonradan məlum olduğu kimi, bunlar Ermənistan ordusunun əsgərləri deyil, “Yerkrapa” terror təşkilatının üzvləri olan silahlılardır. Azərbaycan neçə müddətdir ki, Avropa İttifaqının şərti sərhədin Ermənistan tərəfində yerləşmiş mülki missiyasının rolundan narahatlığını bildirib və həmin missiyanı İrəvana Azərbaycanın mövqelərini təhdid etmək üçün “əlverişli atmosfer yaratdığına” görə tənqid edib. Amma Ermənistan, öz növbəsində, “sabitliyə verdiyi töhfəyə” görə missiyanı ağızdolusu tərifləyib.
Qəsdən, yaxud şərti sərhəddə yerləşdirilən qoşunların bir hissəsinə nəzarətin olmaması səbəbindən Ermənistan tərəfinin təxribatı sayılan insidentin xarakteri Bakıya Aİ-nin qərəzsizliyini bir daha qiymətləndirmək üçün yeni imkan yaratdı. Hadisə ilə bağlı Aİ-nin ali baş komissarı Cozep Borrelin bəyanatında deyilirdi ki, “erməni tərəfinin Azərbaycan əsgərlərinin mövqelərini atəşə tutması təəssüf doğurur. Amma Azərbaycan Ermənistan Müdafiə Nazirliyinin insidentin araşdırılacağına dair vədini nəzərə almayaraq, qeyri-proporsional reaksiya verib”. Bu bəyanat Bakıda ermənipərəst mövqe kimi qarşılanıb.
– Bunun ardınca Cozep Borrelin qoşunların güzgü effekti ilə təcili surətdə sərhəddən çıxarılması ideyasını təkrarlaması Aİ-nin məsələyə qərəzli yanaşmasını təsdiqləmiş oldu.
– Həmin insident Bakının “Ermənistanın Aİ-nin mülki missiyasının himayəsi altında sərhəd rayonlarında yerləşdirdiyi muzdluların Azərbaycan hərbçilərinin və mülki şəxslərin həyatını təhlükə altına atması” iddialarına yeni təkan verdi. Buna görə də Azərbaycanın delimitasiya olunmamış sərhəddən geri çəkilməsi heç də sülhə praktiki fayda gətirməyəcək. Erməni tərəfi isə öz növbəsində, Bakını “tammiqyaslı hərbi müdaxilə üçün bəhanə axtarmaqda” ittiham etdi. Guya, Bakı hərbi yoldan istifadə etməklə “İrəvanı öz şərtləri ilə Zəngəzur dəhlizini açmağa məcbur etməyə” çalışır. Bu hadisədən əvvəl yeni konstitusiyanın qəbuluna çağırdığına görə ictimaiyyətin və müxalifətin daxili təzyiqinə məruz qalan baş nazir Paşinyan Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə bağlı müddəalara istinadın silinməli olduğunu bildirib. O, Ermənistanın əsas qanununun onun daxili məsələsi olduğunu və Bakının hansısa müddəaların dəyişdirilməsini tələb etməyə haqqı çatmadığını deməyə məcbur oldu. Paşinyan daha sonra dedi ki, “sülh müqaviləsi layihəsinin mətnində tərəflərin müqavilə üzrə üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməmək üçün qanunvericiliyə istinad edə bilməyəcəyi bənd var”. Sanki Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının təsbit olunduğu Ermənistanın müstəqillik bəyannaməsi bir müddət toxunulmaz qala bilər. Bakının ritorikası bu dəyişikliyin sülh müqaviləsi imzalanana qədər olmasını açıq şəkildə ifadə etdiyinə görə, bu, daha çox İrəvanın Azərbaycanın tələblərinə boyun əyməmək cəhdi kimi qiymətləndirilir.
– Yəqin Münxen görüşündə tərəflər bu məsələnin də müzakirəsindən yan keçməyiblər...
– Münxendə Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında ikitərəfli görüş məhz bu gərginliyin fonunda baş tutub. Bəzi məlumatlara görə, təxminən, 20 dəqiqə davam edən müzakirələrdə nəzərəçarpacaq irəliləyişin olub-olmadığını söyləmək çətindir. İntəhası, görüşün “sakitləşdirici” effekti göz qabağında idi və müəyyən anlaşmaya gətirib çıxarıb. O qədər nəzərə çarpmasa da, görüşün “stimullaşdırıcı” effekti də mövcud idi. Ən azı, tərəflər münasibətlərin normallaşdırılması və delimitasiya komissiyasının iclaslarını davam etdirmək, gələcək fəaliyyətlərin müzakirəsi üçün xarici işlər nazirlərinin görüşünün keçirilməsi barədə razılığa gəliblər. Tərəflər, həmçinin 2023-cü ilin dekabrında əldə edilmiş qarşılıqılı kompromisləri, bunun nəticəsində BMT-nin İqlim Dəyişikliyi Konfransının (COP29) Azərbaycanda keçirilməsini müsbət qiymətləndiriblər. Münxen görüşündən əvvəl nəyin baş verdiyini və ondan nə gözlənilə biləcəyini nəzərə alsaq, ortaya mühüm bir sual çıxır: Azərbaycan–Ermənistan sülh danışıqlarına 2023-cü ilin çağırışlarının yükündən azad, bütün yanaşmamıza 2024-cü ilin əvvəlində yenidən baxmalıyıqmı?
– Azərbaycanla Ermənistan arasında ikitərəfli sülh danışıqlarının beynəlxalq gündəlikdən tam çıxarıldığını söyləyə bilərikmi?
– Bakı 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağ üzərində suverenliyini tam bərpa etdikdən sonra Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin bağlanmasının qarşısının alınması baxımından həll olunmamış qalan məsələ yalnız dövlətlərarası sahəyə aiddir. Yəni, bu, artıq birbaşa danışıqların predmetidir, xarici aktorların xoşməramlı təşəbbüsləri isə təklif etdikləri sülh platformaları ilə məhdudlaşır.
Bəli, bu gün Azərbaycan üçün İrəvanla sülh danışıqları beynəlxalq məsələ deyil. Bakı Ermənistanla imzalanacaq potensial müqaviləyə, nəyin bahasına olursa olsun, tezliklə həllini tələb edən məsələ kimi deyil, özünün regional və nəticə etibarilə artan qlobal təsirini daha da gücləndirmək vasitəsi kimi baxır. Ermənistanın mövqeyi, mahiyyətinə görə fərqlidir. Həmin mövqe qorxu, özünəinamsızlıq və daxili bədgümanlıqla yüklənib. Amma, İrəvan da qonşusunun qoyduğu regional konstruksiya konturları ilə, yavaş-yavaş da olsa, barışmağa başlayıb.
Yəni, Münxen görüşünü nə irəliləyiş, nə də sülh danışıqlarına yeni təkanın mənbəyi hesab etmək olmaz. Əslində, onun belə bir missiyası da yox idi. Güman etmək olar ki, İlham Əliyevlə Nikol Paşinyanın konfransın kuluarında keçirilən görüşü zərurətdən, Almaniya Kanslerinin təşəbbüsü isə bu şansı əldən buraxmamaq jestindən yaranmışdı. İntəhası, Bakının COP29-a evsahibliyi edəcəyi ildə müxtəlif səviyyələrdə məhz intensiv ikitərəfli təmaslar sülh gündəmini irəliyə aparmaq üçün nadir imkanları ilə qarşıdakı ayların əsas epizodlarına çevrilə bilər.
Söhbəti qələmə aldı:
İmran BƏDİRXANLI